Zbiory przyrodnicze Muzeum Tatrzańskiego, obok zbiorów etnograficznych, dały przed 120 laty początek jednemu z najstarszych muzeów regionalnych w Polsce. Obecna ekspozycja, której część geologiczna ma już swoją historyczną wartość, godna jest zwiedzenia.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"5610"}

Wycieczki w Tatry powinno się rozpoczynać od spojrzenia na nie z perspektywy naprzeciwległej Gubałówki, a także od zwiedzenia ekspozycji przyrodniczej, znajdującej się na I piętrze głównego gmachu Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Z tym podstawowym zasobem informacji powinno się dopiero wyruszyć na tatrzańskie szlaki, dobierając stopień ich trudności do swoich możliwości i umiejętności górskich.

Pierwsze zbiory przyrodnicze

Już badacze Tatr w XVIII i XIX wieku zbierali okazy przyrodnicze do swoich prywatnych kolekcji. Pierwszy zalążek muzeum przyrody tatrzańskiej utworzyli w Kuźnicach Homolacsowie, właściciele huty i dóbr zakopiańskich, w połowie XIX wieku. Znajdowały się w nim m.in. wypchane ptaki, których kolekcję uzupełniał potem zatrudniony w dyrekcji huty Antoni Kocyan.

Inicjatorem utworzenia muzeum tatrzańskiego w 1875 roku, w ramach powstałego Towarzystwa Tatrzańskiego, był Maksymilian Nowicki. Udało się w nim zgromadzić zbiór minerałów tatrzańskich, ofiarowany przez Ludwiga Eichborna, około 300 okazów flory tatrzańskiej, kilka okazów fauny, w tym kozicę. Kustoszem muzeum był lekarz huty kuźnickiej Ludwik Ganczarski. Muzeum było czynne tylko dwa lata. Nie wiadomo, co stało się z kolekcją po wyjeździe Eichborna z Zakopanego.

Grono przyjaciół dra Tytusa Chałubińskiego utworzyło pod koniec lat 80. XIX wieku Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego, a dzięki finansowemu wsparciu warszawskiego przemysłowca Adolfa Scholtze udało się starania o utworzenie Muzeum Tatrzańskiego doprowadzić do końca. Zakupiono od Antoniego Kocyana kolekcję około 400 okazów fauny tatrzańskiej, a od Stanisława Drohojowskiego nabyto kolekcję etnograficzną i 1 lipca 1889 roku Muzeum Tatrzańskie im dra Tytusa Chałubińskiego zostało otwarte. Mieściło się ono w domu Jana Krzeptowskiego przy ulicy Krupówki.

Muzeum w swojej siedzibie

Po śmierci Tytusa Chałubińskiego jego spadkobiercy ofiarowali Towarzystwu Tatrzańskiemu parcelę, w pobliżu obecnego pomnika Chałubińskiego, na której w ciągu 4 miesięcy postawiono drewniany budynek. Zbiory muzealne przeniesiono do niego w lipcu 1892 roku. Muzeum stopniowo powiększało się o dalsze zbiory, posiadało też zaczątek biblioteki i archiwum. Wkrótce okazało się, że budynek jest za ciasny, by pomieścić wszystkie zbiory, i zaczęto czynić starania o wybudowanie nowej siedziby.

W 1913 roku Towarzystwo Tatrzańskie udostępniło na ten cel część swojej parceli przy ulicy Krupówki. Projekt murowanego gmachu w stylu zakopiańskim wykonali Stanisław Witkiewicz i Franciszek Mączyński, ale jego budowę wstrzymały wojna i kłopoty finansowe, dlatego ukończono go dopiero w 1922 roku. Uroczyste otwarcie muzeum w nowym, murowanym gmachu nastąpiło 23 lipca 1922 roku. Udostępniono zwiedzającym dwie sale wystawowe – etnograficzną na parterze i przyrodniczą na I piętrze. Kierownikiem muzeum i kustoszem działu etnograficznego został Juliusz Zborowski, a kustoszem działu przyrodniczego Konstanty Stecki senior. Dział przyrodniczy pełnił funkcję dydaktyczno–oświatową, popularyzował wiedzę o przyrodzie tatrzańskiej, a zbiory ograniczono do eksponatów pokazowych. Muzeum przetrwało okres okupacji bez strat w kolekcjach. W latach powojennych uregulowano status prawny i finansowy muzeum, a w 1950 roku placówka została upaństwowiona. Dział przyrodniczy uzyskał wystrój, który przetrwał w niezmienionej postaci ponad pół wieku. – Kilka lat temu, w związku ze zmianą ekspozycji przyrody ożywionej, zmieniono również część ekspozycji geologicznej. Wzbogacono ją o historię badań geologicznych, dodano nowe plansze i fotografie – wyjaśnia Włodzimierz Cichocki, odpowiedzialny wspólnie z Grażyną Cisło za dział przyrodniczy. – W opracowaniu obecnej ekspozycji geologicznej uczestniczyli: Jerzy Lefeld, Edyta Jurewicz, Maria Bac-Moszaszwili, Wiesław Siarzewski, Ewa Roniewicz, Karol Sabath i Grażyna Cisło.

Zwiedzanie działu przyrodniczego

Należy rozpocząć od sali z ekspozycją geologiczną, w której największą uwagę przyciąga znajdująca się tuż przy wejściu duża mapa plastyczna Tatr, wykonana na początku lat 50. ubiegłego wieku przez świetnych kartografów tatrzańskich – Tadeusza Zwolińskiego i Zbigniewa Korosadowicza oraz w sąsiedztwie druga, mniejsza, Pienin – rejonu przełomu Dunajca, autorstwa M. Bogaczyka. W tej wstępnej części ekspozycji dodano w ostatnich latach historię zbiorów geologicznych muzeum, portrety wybitnych geologów tatrzańskich – Ferdynanda Rabowskiego, Wiktora Kuźniara, Mieczysława Limanowskiego, Edwarda Passendorfera, Stanisława Sokołowskiego i Zbigniewa Kotańskiego. Barwne plansze w sposób syntetyczny przestawiają na tle historii dziejów Ziemi genezę skał tatrzańskich i powstawanie płaszczowin, łącznie z obszarem pienińskim Są też mapy, od najstarszej, z elementami geologii – Baltazara Hacqueta z końca XVIII wieku, przez mapę „kopczykową” Stanisława Staszica oraz dotyczącą zlodowacenia Tatr Polskich – Ludwika Zejsznera, po współczesne mapy geologiczne Tatr Polskich.

W wysłużonych, ale „historycznych” już gablotach wyeksponowano skały budujące Tatry, ułożone w porządku chronologicznym, od najstarszych, krystalicznych, poprzez osadowe z ery mezozoicznej, z uwzględnieniem zróżnicowania facjalnego dla obszarów tworzących się płaszczowin reglowych i wierchowych, po skały z okresu trzeciorzędowego. Jedne z ostatnich gablot poświęcone są zlodowaceniu Tatr, zjawiskom krasowym i jaskiniom. Ta geologiczna część ekspozycji kończy się na górnictwie i hutnictwie tatrzańskim.

Druga część wystawy przyrodniczej jest od 5 lat całkowicie zmieniona, chociaż konwencja jest ta sama, co poprzedniej. – Okazy fauny są z nowego pozysku, z wyjątkiem kilku – pluszcz, pliszka górska, pomurnik i orzeł są z kolekcji Antoniego Kocyana, którego zbiory zostały obecnie wyeksponowane z Zespole dworsko-parkowym TPN w Kuźnicach – wyjaśnia Włodzimierz Cichocki. W nowych dużych gablotach można zobaczyć okazy fauny tatrzańskiej, a w mniejszych poszczególne gatunki flory tatrzańskiej, występujące w strefach roślinno-klimatycznych od piętra regla dolnego po piętro turni. Zwiedzający najczęściej zatrzymują się przy znanych i typowych dla Tatr gatunkach, takich jak kozica, świstak, orzeł przedni, a także niedźwiedź, jeleń czy sarna. Jedna z gablot jest poświęcona zwierzętom związanym ze środowiskiem wodnym. Można tam zobaczyć bociana czarnego, pstrąga potokowego, wydrę, pluszcza, pliszkę górską, szczeblę potokową i zaskrońca zwyczajnego.

Skoro już jesteśmy w Muzeum Tatrzańskim, to przy okazji warto na parterze zwiedzić również część historyczną i etnograficzną.

Apoloniusz Rajwa

Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego jest otwarte od wtorku do soboty w godz. 9-17, a w niedziele w godz. 9-15. Adres: Zakopane, ul. Krupówki 10