Kąpiel w potoku w Wielki Piątek, pierwsza kromka poświęconego chleba zakopana pod skibą. Moc poświęconych skorupek i ognia przyniesionego w Wielką Sobotę z kościoła. O zwyczajach wielkanocnych opowiadała nam nieżyjąca już Julia Kozieł w 2018 r. Miała wtedy 97 lat.

Święta wielkanocne na Podhalu obfitowały w zapomniane już zwyczaje i obrzędy, a  nic tak nie smakowało, jak po poście święcone zjadane podczas wielkanocnego śniadania. O tym, jak obchodzono dawniej święta, wspominała 97-letnia Julia Kozieł z Gronkowa. Sędziwa góralka dzieciństwo spędziła w Białce Tatrzańskiej. Rodzina Rabiańskich (jej panieńskie nazwisko) była jedną z bogatszych we wsi. Jednak dzieci nie rozpieszczano, nie miały żadnych smakołyków, nie wiedziały, co to słodycze. - Jak się chciało coś słodkiego, to się ucierało ziemniaki i na słodkim mleku robiło się z nich zacierkę. Czasem, jak był cukier, to można było trochę dodać - opowiadała góralka, dobrze pamiętająca czasy przedwojenne. W normalny dzień w kuchni królowały proste potrawy - grule z mlekiem, kapusta, kluska jarcana, moskole, czasem rosół.

- Nasza gazdówka była jedną z największych we wsi - było 14 krów,  koń, owce, świnie, z 30 kur. Mama w kiernicce robiła masło dla panów, którzy przyjeżdżali z Zakopanego, Krakowa - wspominała. - "Parobków" w domu nie było, tylko jeden chłopak do pasania krów. Dzieci musiały pracować od najmłodszych lat - moi starsi bracia, siostra i ja - opowiadała.

Na święta zawsze czekało się z wielkim utęsknieniem. - Przez cały Wielki Post kobiety chodziły do kościoła w ciemnych ubraniach. Nie było wolno śpiewać ani słuchać muzyki, nie tak jak teraz - podkreślała.  Wielki Piątek już uważany był za wielkie święto Obowiązywał ścisły post, można było jeść tylko raz dziennie. Nie wolno było pracować w polu, ze ziemią. Można było tylko krzątać się po domu. - W Wielki Piątek ludzie chodzili się kąpać do rzeki, mówili, że dzięki temu chorość złazi z człowieka. Ale ja nigdy tego nie robiłam - podkreśla. Dużo czasu w tym dniu spędzano na modlitwie w kościele.

W Wielką Sobotę najważniejszym momentem było święcenie pokarmów. W "kosołce" był chleb upieczony przez mamę. - Mieliśmy specjalny piec do chleba na polu, koło domu - dodaje. Do koszyka wielkanocnego musiało się też zmieścić masło, jajka, ser, swojska kiełbasa, chrzan i sól. - Jajka mama gotowała w cebuli, a myśmy malowali potem farbkami wodnymi. Uczyliśmy się robić pisanki w szkole - wspominała nam  Julia Kozieł cztery lata temu. Pamięta z dzieciństwa, że w swoim koszyku miała też baranka z cukru.

Bracia chodzili do kościoła także w sobotę po południu na poświęcenie ognia. - Ogień trzeba było donieść do domu,  bracia obchodzili z nim dom, bo ten dym chronił gospodarstwo - opowiada. Doniesienie ognia było możliwe dzięki suszonej hubie, o czym chłopcy musieli pamiętać już w poprzednim roku, żeby grzyb się odpowiednio wysuszył.

W niedzielę, zanim rodzina zasiadła do stołu, trzeba było iść do kościoła na rezurekcję.

Wielkanocne śniadanie zaczynało się od modlitwy. - Potem tata robił znak krzyża na chlebie i kroił. Zawsze mówił  "Pierwsza kromka dla Tomka. Chodziło o pole, mieliśmy rolę po jakimś Tomku. Tę kromkę tata odkładał i podczas orania na wiosnę kładł pod pierwszą skibę - wspominała.

Podczas tego wyjątkowego śniadania każdy dostawał kromkę posmarowaną masłem, które także było rarytasem. Każdy musiał też zjeść kawałek korzenia chrzanu, bo to gwarantowało zdrowie przez cały rok.

Bardzo cenne były skorupki z poświęconych jajek.  Mama po śniadaniu rozsypywała je po ogródku, bo na nich rósł dobrze majeranek. Dostawały je też kury. Z kolei krowy dostawały w Wielkanoc poświęcony chleb posmarowany masłem. Psom nie wolno było dawać święconego pokarmu.

Beata Zalot