W Muzeum Podhalańskim w Nowym Targu otwarta została nowa wystawa pt. „Skrzydła niepodległej. Nieznani i zapomniani podhalańscy żołnierze”, wpisująca się w cykl wydarzeń kulturalnych związanych z jubileuszem 100-lecia odzyskania przez Polskę niepodległości.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"50588"}

- Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas niezwykle burzliwego rozwoju polskiej awiacji. Sukcesy na krajowych i międzynarodowych zawodach lotniczych, powstające na deskach kreślarskich nowoczesne, najpierw budowane  na licencji, a później rozwijane we własnych biurach konstrukcyjnych maszyny, były powodem dumy całego ówczesnego społeczeństwa - przypomina Robert Kowalski, kierownik muzeum i zarazem prezes nowotarskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego. - Na ten okres przypada także czas budowania od podstaw Polskich Sił Powietrznych, które już u zarania swoich dziejów na skrzydłach niosły ciężar zmagań na froncie wschodnim w walkach z Ukraińcami  i Rosjanami. Wielu uczestniczących w nich lotników poniosło bohaterską śmierć. Pamięć o skrzydlatych wojownikach kultywowana była zarówno w miejscach, z którymi byli związani prywatnie, jak również kolegów i przełożonych w macierzystych jednostkach. Pamięć o ich dokonaniach trwa również dzisiaj, podobnie zresztą jak o szeregu lotników poległych podczas II wojny światowej. 

Jest jednak spora grupa pilotów, o których pamięć dość szybko się zatarła i dziś niewiele wiemy na ich temat. Wynika to z prozaicznego, jakby się wydawało powodu - nie zginęli w czasie działań wojennych, tylko w okresie pokoju w następstwie katastrofy czy wypadków  lotniczych. Brakuje w tym przypadku refleksji, że żołnierze ci zginęli śmiercią lotnika, składając na ołtarzu ojczyzny  swoje niejednokrotnie młode życie, podczas pełnienia obowiązków służbowych. 

W dziejach Podhala Spisza i Orawy również odnajdujemy kilku takich pilotów, którzy pełniąc zaszczytną służbę pod biało-czerwoną szachownicą zginęli śmiercią lotnika. Właśnie im: pilotom i obserwatorom poświęcona jest wystawa w nowotarskim ratuszu. To właśnie ich sylwetki organizatorzy, chcą wydobyć z mroku zapomnienia i odzyskać dla nich społeczną pamięć i szacunek. 

Dwóch z nich urodziło się na Podhalu: por. pil. Jan Kuros w Klikuszowej - zginął podczas lotu służbowego 1 listopada 1923 r. pod Będzinem oraz por. obs. Jan Wajda pochodzący ze Starego Bystrego - zginął 27 października 1924 r. podczas lotu treningowego na poligonie w Biedrujsku. 

Kolejnym lotnikiem jest kpt. obs. Stefan Esztel. Urodził się w Starej Spiskiej Wsi na Spiszu, a zginął podczas lotu służbowego 20 lipca 1923 r. pod Lublinem. Jakkolwiek z pochodzenia był Węgrem, to jednak za swoją ojczyznę wybrał właśnie Polskę i dla niej oddał swoje życie. Ostatnim z lotników, którego postać została przybliżona na wystawie to por. pil. rez. Tadeusz Dmoszyński. Nie urodził się na Spiszu, jednak to właśnie z tym regionem splotły się jego losy. Pod Frydmanem 10 lipca 1930 r. podczas lotu służbowego z Lwowa do Nowego Targu jego samolot uległ katastrofie. Mimo doznanych obrażeń uniknął tragicznej śmierci. Niestety, kilka lat później 23 listopada 1937 r. w Górach Pirynu w Bułgarii przysłowiowe lotnicze szczęście go opuściło i zginął pilotując rejsowy samolot pasażerski DC- 2, należący Polskich Linii Lotniczych „Lot”. Na wystawie zostały także przybliżone sylwetki członków załóg, którzy wraz z bohaterami wystawy ponieśli śmierć towarzysząc swoim kolegom w ostatniej dramatycznej drodze do gwiazd. 

Ekspozycja przygotowana przez Roberta Kowalskiego jest podsumowaniem kilku lat badań  dziejów awiacji na Podhalu. Można na niej zobaczyć po raz pierwszy szereg ciekawych dokumentów, archiwalnych zdjęć i pamiątek udostępnionych przez rodziny lotników. Wśród unikatowych eksponatów znajduje się m.in. jedyny zachowany w Polsce fragment samolotu Lublin R Xa, który rozbił się pod Frydmanem. Warto w tym miejscu wspomnieć, iż łącznie wyprodukowano seryjnie zaledwie 7 egzemplarzy tego samolotu. 

oprac. pd