Rozległy labirynt rozwinięty na 5 poziomach, największa jaskiniowa sala w Słowacji, stalagmitowe jeziorko oraz wyjątkowe i zróżnicowane bogactwo szaty naciekowej - tym wszystkim zachwycali się uczestnicy wyjazdu do trzeciej co do długości jaskini Słowacji, po której oprowadzała ich Olga Michálová z Klubu Speleologicznego Słowacki Raj.

Był to wyjazd zorganizowany przez Jadwigę Trojan, prezesa ST, głównie dla grotołazów seniorów, do jaskini znanej ze swej urody, która w 2000 roku została wpisana na listę światowego dziedzictwa przyrody UNESCO. Uczestniczyło w nim 17 osób, oprócz seniorów w wieku 50-78 lat, również kilka znacznie młodszych osób, które skorzystały z okazji, by zobaczyć tę jaskinię, gdyż jak dotąd było w niej zaledwie kilku zakopiańczyków.

Jaskinia Strateńska wchodzi w skład dużego systemu jaskiniowego, rozwiniętego w płaskowyżu masywu Duča w południowo-zachodniej części Słowackiego Raju. Tworzą go jaskinie powstałe w środkowotriasowych wapieniach, zalegających poziomo, które powstały w okresie młodszego trzeciorzędu i starszego czwartorzędu na skutek podziemnego przepływu rzeki Hnilec i jej dopływów. System tworzą 4 największe jaskinie: Strateńska (19.594 m), Psie Diery (2.670 m), Dobszyńska Lodowa (1.483 m) i Duča (289 m), co daje w sumie ponad 24 km długości. Dotychczas dokonano połączenia tylko dwóch pierwszych. Jaskinia Strateńska - Psie Diery ma obecnie długość 22 km 264 m i jest trzecią na terenie Słowacji - po Systemie Jaskiń Demianowskich (35.358 m) w Niżnich Tatrach i Jaskini Cień Księżyca (29.500 m) - w Tatrach Wysokich.

Częścią głównego ciągu Jaskini Strateńskiej jest Jaskinia Dobszyńska Lodowa, udostępniona do zwiedzania, atrakcyjna ze względu na utrzymujący się w niej przez cały rok lód. W młodszym plejstocenie, ok. 200 tys. lat temu, na wskutek wstrząsów tektonicznych zapadła się część stropu w głównym ciągu jaskiniowym, zamykając połączenie pomiędzy Dobszyńską Lodową a Strateńską. Na powierzchni powstało duże zapadlisko Duča o długości 110 m, 50 m szerokości i głębokości do 30 m. W jaskini na zachód od zapadliska zmienił się mikroklimat, powstały warunki do tworzenia się lodu, który z biegiem czasu wypełnił znaczną część jaskini, noszącej nazwę Jaskinia Dobszyńska Lodowa. Ma ona 194 m deniwelacji, a maksymalna grubość lodu jeszcze kilka lat temu dochodziła do 26 m. Obecnie lodu jest już znacznie mniej. Dobszyńska Lodowa należy do najniżej położonych jaskiń lodowych w Europie i od 12 lat wpisana jest do światowego dziedzictwa przyrody UNESCO.

Przyjmuje się, że Jaskinia Strateńska została odkryta 1 grudnia 1972 roku przez Vladimira Košela i Jaromira Voleka ze Spiskiej Nowej Wsi, ale z pewnością jej wstępna część znana już była wcześniej. Ján Neubauer pisze: \"W Jaskini Strateńskiej byli ludzie dużo wcześniej, niż została odkryta. Młodzi chłopcy z Dobszyny dowiedzieli się od bacy, pasącego w okolicy owce, o dziurze, w której miał mieć ukryte skarby znany zbójnik z Dobszyny - Samuel. Ciekawość i chęć zdobycia skarbu spowodowały, że chłopcy przeszukiwali w rejonie wszystkie dziury i szczeliny. W 1939 roku weszli do jaskini, a potem do salki, która nosiła ślady jeszcze wcześniejszego pobytu. Z tej ich akcji zachowała się fotografia, na której jest baca Kubinák oraz trzej chłopcy - Viktor Vályi, Ján Neubauer i Dežo.

Pomysł zorganizowania wyjazdu do Jaskini Strateńskiej dla seniorów ST zrodził się w ubiegłym roku, w czasie obchodów 60-lecia Speloklubu Tatrzańskiego, ale do jego realizacji doszło dopiero w październiku tego roku, gdyż wejście do niej trzeba było uzgodnić z Jánem Tulisem, przewodniczącym Klubu Speleologicznego Słowacki Raj, oraz Olgą Michálovom, która miała nas do tej jaskini prowadzić. Klub zajmuje się eksploracją i badaniem jaskiń Słowackiego Raju.

Wyjechało nas z Zakopanego busem 17 osób, w tym - oprócz członków ST - kilku przewodników tatrzańskich. W Popradzie dołączyła do nas Olga Michálová, po czym przez Hranownicę, Wernar i Puste Pole dojechaliśmy do Strateny, małej miejscowości, od której jaskinia wzięła swą nazwę. Tam grotołazi ze Słowackiego Raju mają bazę, stamtąd, po przebraniu się w strój jaskiniowy, wyrusza się do Jaskini Strateńskiej, do której jest ok. 45 minut. Idzie się Cieniawą, wąską doliną, miejscami potokiem lub po stopniach i kładkach, które ułatwiają obejście trudnych miejsc. Ostatnie kilkanaście minut podchodzi się lasem, pod koniec stromo, do dużego otworu jaskini, ale ukrytego pod dużą skałą.

 Olga nigdy nie prowadziła do tej jaskini tak dużej grupy, więc prosiła o ostrożność i ustaliła kolejność. Jako najstarszy szedłem zaraz za Olgą. Początkowe metry opadającego korytarza nie wskazywały na to, co nas czeka dalej. Wiedzieliśmy tylko, że miejscami może być ślisko na mokrej glinie i są kałuże wody. Pierwsze kilkadziesiąt metrów było oświetlone jeszcze światłem dziennym, potem pierwsze miejsce ubezpieczone łańcuchem, a po nim stroma pochylnia z niskim stropem, po której trzeba się było zsuwać. Za nią zaczęło się czołganie. Olga, która znała jaskinię doskonale, poruszała się szybko i sprawnie, mnie zajmowało to więcej czasu.

Dotarliśmy do miejsca, gdzie w ciasnym korytarzu znajdowały się metalowe drzwi zamykane na klucz, by żaden intruz nie dostał się do dalszych partii jaskini. Znowu kilkadziesiąt metrów czołgania, wreszcie można się wyprostować, a potem zejść po 10-metrowej drabinie do niewielkiej salki. Pierwszy godny uwagi naciek to metrowej wysokości stalagmit - \"strażnik jaskini\" - jak poinformowała Olga. Kolejne metry to znowu czołganie. Wreszcie w niewielkiej salce, gdzie dotarli wszyscy, wysłuchaliśmy relacji Olgi o odkryciu i eksploracji jaskini.

- Jaskinię odkrył zupełnie przypadkowo w 1972 roku Vlado Košel, który zajmował się badaniem owadów w jaskiniach. Szukał całkiem innej jaskini, a trafił do tej. Stwierdził, że jest w niej silny przepływ powietrza, a zatem może ona być duża. Zawołał do pomocy swojego bratanka i zaczęli kopać. To oni doszli prawdopodobnie do miejsca ciasnego, gdzie teraz są drzwiczki metalowe, a potem do miejsca, gdzie obecnie schodzi się po drabinie. Wtedy dopiero powiedzieli w naszym klubie o tym odkryciu i poprosili naszych kolegów o pomoc w dalszej w eksploracji.

 W pierwszych latach eksploracja postępowała szybko. W ciągu pierwszych 6 lat poznano i pomierzono ponad 10 km korytarzy i sal. W latach 80. jaskinia miała już ponad 15 km i była najdłuższa w Słowacji aż do czasu, kiedy połączono Jaskinię Demianowską Wolności z Jaskinią Pokoju. W niedalekim sąsiedztwie odkryto Psie Diery, które w 1994 roku połączono z obszernymi partiami Jaskini Strateńskiej. Prace eksploracyjne w przodkach prowadzone są nadal. Organizowany jest co roku klubowy tydzień jaskiniowy, z biwakiem w rejonie jaskini. W tym roku również odkryto kilkadziesiąt metrów korytarzy.

Po krótkim postoju ruszamy dalej i znowu zaczyna się długi odcinek pełzania w ciasnej rurze opadającej w dół, oblepionej gliną, w dnie coraz częściej występują kałuże wody. W pewnym momencie utknąłem w tej ciasnej rurze, nie mogąc się stamtąd ruszyć. Dopiero po chwili nabrałem sił, doczołgałem się do salki, ale byłem wykończony. Kiedy zeszedłem jeszcze po kilkunastometrowej drabinie do większej sali, a potem do kolejnej, Olga poinformowała nas, że najgorsze mamy już za sobą, teraz będą już obszerniejsze partie, ale do Bajkowej Katedry było jeszcze kawałek. Miałem już dość, więc postanowiłem wracać. W odwrocie towarzyszył mi Andrzej Stachoń i słowacki grotołaz, który zadbał, byśmy nie pobłądzili w licznych bocznych odnogach.

Reszta za Olgą ruszyła dalej, do najciekawszych i najobszerniejszych partii jaskini, którymi kiedyś płynęła podziemna rzeka Hnilec, drogą znacznie krótszą, niż obecnie Strateńskim kanionem. W tych wielkich salach, przeważnie o płaskich stropach, potworzyły się nacieki różnego kształtu i kolorystyki: stalagmity, stalaktyty, makarony jaskiniowe, heliktyty, kopy, pagody, draperie, kaskady i dużej grubości polewy naciekowe, czasem odłamane, leżą na dnie, tworząc cmentarzysko. Trasa miejscami jest zabezpieczona drabinami, poręczami i wytyczona taśmami. Największa jest Bajkowa Katedra, która ma 192 m długości i przeciętnie 45 m szerokości, ma powierzchnię ponad 9 tys. m kw. i największą w jaskiniach Słowacji objętość - 79 tys. m sześc. Inne sale, jak Słowackiego Powstania Narodowego czy Złomiskowa, są mniejsze. W Kryształowym Korytarzu jest syfon o długości 60 m, a największa studnia Sikmá ma 46 m głębokości. Olga doprowadziła grupę do Stalagmitowego Jeziorka o powierzchni 320 m kw., które w tym roku ma dużo mniejszą powierzchnię. Z tego miejsca nastąpił odwrót tą samą drogą do otworu jaskini, a potem na bazę w Stratenie, gdzie ostatni dotarli już o zmroku.

W wyjeździe uczestniczyli: Jadwiga Trojan - kierownik, Martyna, Jacek i Michał Parczewscy, Krystyna i Zbigniew Bodurkowie, Paulina Bobak-Miedzińska, Mariusz Miedziński, Marcin Rajczak, Andrzej Stachoń Haziak i niżej podpisany - członkowie Speleoklubu, a także Małgorzata Kot, Ewa Misiołek, Stanisław Knapik, Leszek Lassota - przewodnicy tatrzańscy oraz osoby towarzyszące - Marzena Walkosz i Grzegorz Ryl.

Apoloniusz Rajwa