Uprzedzone piekło

Niewielka salka biblioteki publicznej na Łukaszówkach wypełniła się po brzegi. Stanisław M. Jankowski z Instytutu Katyńskiego podjął się historycznego wyjaśnienia intrygującej kwestii. Jego czwartkowy wykład „Czy w Zakopanem zdecydowano o zbrodni katyńskiej?” obalił kilka mitów dotyczących roli zakopiańskich spotkań Gestapo z NKWD.

Powitalna brama

Jesienią 1939 roku przy ul. Kościuszki stała jeszcze brama z lutowych zawodów FIS. Zawisły na niej sojusznicze flagi: z hitlerowską swastyką i sowieckim sierpem i młotem. Pod Giewontem zbierała się tzw. komisja delimitacyjna. Miała za zadanie ustalić granice pomiędzy Generalnym Gubernatorstwem a terenami Polski zaanektowanymi przez Związek Sowiecki. Henryk Jost we wspomnieniach „Zakopane czasu okupacji” przypomina, że było to czyste spotkanie pomiędzy morderczymi machinami, których zadaniem była eliminacja Polaków z zagarniętych terytoriów. W Zakopanem w grudniu 1939 roku, a potem w lutym i marcu 1940 r. obradowali przedstawiciele Gestapo (Reichssicherheitshauptamt – Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy) oraz NKWD (Narodnyj Komisariat Wnutriennych Dieł – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych). „Szefem delegacji sowieckiej podczas spotkania NKWD i Gestapo był Litwinow, syn Maksyma. Strona niemiecka oficjalnie przyjmowała delegację sowiecką w budynku hotelu-restauracji na Gubałówce. Tam miały miejsce pierwsze rozmowy i uroczysty bankiet, otwierające obrady. Później odbywały się one na Kalatówkach w „Berghaus Krakau”. Najważniejszą rolę w spotkaniu odegrał generał NKWD Maslennikow. Szefem strony niemieckiej był gubernator dystryktu krakowskiego Wachter” – wymienia w swojej książce Henryk Jost.

– To wszystko prawda – mówi Stanisław M. Jankowski. – Wszystko odbywało się w świetle kamer, w obecności niemieckich dziennikarzy, którzy prezentowali potem szczegółowe relacje ze spotkania. Faktycznie przejazd sowiecko-hitlerowskich delegacji z zakopiańskiego dworca kolejowego, również udekorowanego flagami obu państw, odbył się dorożkami konnymi. Niemcy nakazali dorożkarzom ubrać się w stroje góralskie. Konie ślizgały się po oblodzonych ulicach.

Henryk Jost przypomina, że drugie spotkanie Gestapo i NKWD odbyło się w najściślejszej tajemnicy w marcu 1940 r. w willi „Pan Tadeusz” przy Drodze do Białego. Zdjęcia i protokoły z tych kontaktów opublikowała historyczka rosyjska Natalia Lebiediewa, której udało się dotrzeć do odpowiednich archiwaliów NKWD („Moskowskije Nowosti\" 1990, nr 13).

Niewiarygodne wspomnienia

– W trakcie pierwszego spotkania była kolacja na Gubałówce, wznoszono toasty, Niemcy śpiewali, że niebawem ruszą na Anglię, Rosjanie twierdzili, że chętnie im w tym pomogą – mówi Stanisław M. Jankowski. – W swoich wspomnieniach wydanych w 1952 roku generał Bór Komorowski twierdzi, że wywiad Służby Zwycięstwa Polsce monitorował narady niemiecko-rosyjskie na przełomie marca i kwietnia 1940 roku. Lecz jest to niewiarygodne, ponieważ nie przedstawił żadnych dokumentów czy raportów na ten temat. Potem wydawano kolejne tomy dokumentacji AK. W żadnym z pięciu tomów nie ma mowy o dokumentach naszego wywiadu z 1940 roku.

Stanisław M. Jankowski przypomniał, że niedawno historycy rosyjscy znaleźli raporty ze spotkania odbywającego się w Krakowie w kwietniu 1940 roku, z załącznikami posiedzeń komisji kontrolno-granicznej. Obie strony ustalały m.in., jakie dokumenty będą uprawniać do przechodzenia z jednej strony granicy na drugą. – Masa ludzi przechodziła bez dokumentów do Generalnej Guberni, ale w punktach przejścia w Przemyślu siedziało 8 tys. osób, w Chełmie – 5 tys., a w Białej Podlaskiej 4 tys. Polaków.

Historyk wyliczał dostępne źródła, które traktują o zakopiańskich spotkaniach pomiędzy NKWD i Gestapo. I szereg nieścisłości. Przy czym każdy z autorów powołuje się na kolejne wspomnienia i pamiętniki. Niektóre źródła mówią nawet, że obrady pomiędzy obu stronami trwały w Zakopanem trzy miesiące. – To był czas wojny. Nikt nie pozwoliłby sobie na takie dyskusje. Stalin musiałby mieć łączność z Zakopanem, gdyby tu o czymś decydowano. A decyzje o zbrodni katyńskiej zapadały w Moskwie. Beria przygotował 2, może 3 marca niezbędne dokumenty, pod którymi złożono podpisy i tak 5 marca 1940 roku zdecydowano się na eliminację naszych oficerów.

Podkreśla, że zakopiańskie spotkania miały najwyraźniej charakter kurtuazyjny, towarzyski. Nie zapadały na nich żadne decyzje. – Jeśli tak miałoby być, to odbywałyby się w wielkiej tajemnicy, z przygotowaniem kontrwywiadowczym, a nie w świetle kamer – dodaje historyk.

Dlaczego?

Stanisław M. Jankowski przypomniał, że jeszcze w lutym 1939 roku Sowieci rozważali wywiezienie oficerów z obozów za krąg polarny, do Workuty. Zastanawiano się nad zwolnieniem żołnierzy – lekarzy albo żołnierzy, którzy przekroczyli 60 rok życia. Stalin jeszcze 28 lutego nie był przekonany, jaką podjąć decyzję. W pełni trwały poszukiwania zaginionych oficerów przez ich najbliższych w Polsce i USA. Amerykanie naciskali Moskwę, ponieważ Polonia z USA przez Departament Stanu starała się o wypuszczenie rodaków z obozu. Gwarantowali opłacenie biletów do USA i finansowanie całego pobytu. – W trudnej sytuacji był niemiecki Wermacht. Penetrował teren Związku Radzieckiego przed planowaną inwazją w 1941 roku. Wiedział o 22 tys. jeńców i mniej więcej 100 tys. Polaków wywiezionych na dalekie, zauralskie tereny. Niemieckie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych już planowało budowę obozu dla jeńców – oficerów, których przekażą Rosjanie. Polacy z terenów zajętych przez Niemców także starali się wydobyć swoich ojców, braci. Udało się to w kilku przypadkach – mówi Stanisław M. Jankowski. Polskie władze wojskowe, Generał Sikorski też pytał Stalina, co się stało z polskimi oficerami. W odpowiedzi usłyszał, że uciekli do Mandżurii.

W tym czasie, gdy w Zakopanem miała obradować III Komisja NKWD i Gestapo, Niemcy realizowali już Akcję AB „Ausserordentliche Befredungsaktion”. Zgładzono ponad 8 tys. najwybitniejszych przedstawicieli polskiej inteligencji.

Fiński trop

Stanisław M. Jankowski przedstawił własną teorię o przyczynach marcowej decyzji Stalina o zbrodni w Katyniu. – W roku 1940 polskie oddziały wojskowe mają wziąć udział i są przygotowywane do walki przeciwko Związkowi Radzieckiemu w wojnie fińskiej. Polska brygada ma odpłynąć z francuskich portów do Finlandii i wziąć udział w walkach po stronie Finów. Gdy ta wiadomość dotarła z początkiem marca do Stalina, ten się wściekł, że znów będzie walczyć z Polakami. A w dodatku że ma obozach 22 tys. oficerów, którzy mogą przeprowadzić skuteczne powstanie i zgotować mu piekło. On postanowił to piekło uprzedzić – stwierdza Stanisław M. Jankowski na podstawie wieloletnich badań.

W swoim przekonanie utwierdzał się, docierając do dostępnych materiałów, m.in. dokumentów zdobytych przez rosyjskich historyków z Memoriału. – Nic na to nie wskazuje, aby w Zakopanem decydowano czy nawet planowano dyskutować o przeprowadzeniu zbrodni katyńskiej – podsumował ten wątek dyskusji w trakcie spotkania 25 marca w bibliotece na Łukaszówkach.

Stanisław M. Jankowski – dziennikarz, publicysta i historyk (ur. 1945), jest absolwentem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Od lat związany z Niezależnym Komitetem Historycznym Badania Zbrodni Katyńskiej oraz Instytutem Katyńskim w Polsce. Autor książek o Armii Krajowej, generale Leopoldzie Okulickim, emisariuszu Janie Karskim.

Rafał Gratkowski