Krzyż, wiekowy gazda

Na samym wierzchołku Wielkiego Giewontu stoi – widoczny z daleka – metalowy krzyż o konstrukcji kratowej. Wystawili go w 1901 roku mieszkańcy Zakopanego z miejscowym proboszczem ks. Kazimierzem Kaszelewskim. Składa się 400 elementów o łącznej wadze 1800 kg.

Ostatnio krzyż był konserwowany w latach 90. Dwa lata temu został wpisany do rejestru zabytków, więc wszystkie prace przy nim wykonywane muszą być zatwierdzone przez konserwatora zabytków. W tym samym czasie turysta z Wybrzeża z przerażeniem stwierdził, że krzyż się zawali, bo jest bardzo zniszczony. W ubiegłym roku naukowcy z Akademii Górniczo–Hutniczej w Krakowie bezpłatnie przeprowadzili badania techniczne. Powstał już raport o aktualnej stateczności krzyża.

„Obecnie zabytkowy krzyż na Giewoncie przypomina wiekowego gazdę, dziś już nieco niższego, trochę zgarbionego i skręconego, który wciąż dumnie gazduje na Podhalu. Wszyscy go znają i szanują jego powagę i stateczność. Nadal spogląda na swoją starą plebanię, ale pochylił się i skręcił w kierunku Kir. Razi go, gdy mu młode cepry wchodzą na plecy i zachowują się niegodnie” – pisze we wstępie do raportu prof. Antoni Tajduś, rektor AGH.

– Nigdy nie były robione badania techniczne, dotyczące stateczności krzyża – wyjaśniał na konferencji prasowej prof. Tadeusz Mikoś, kierownik zespołu badawczego. Naukowcy zbadali nie tylko konstrukcję krzyża, ale również podłoże z fundamentem. Badali też oddziaływanie piorunów na jego trwałość. Z pomocą przyszli ratownicy TOPR, którzy śmigłowcem przetransportowali i zrzucili pod krzyż część bagażu z aparaturą.

Próbki pobrane z metalowej konstrukcji pozwoliły określić rodzaj stali, zastosowanej przy budowie krzyża. – Krzyż został zrobiony z różnych rodzajów stali. Okazuje się, że płaskowniki to stal tzw. pudlarska, o niskiej jakości, której nie powinno się stosować w pracach konstrukcyjnych – przekonywał Tadeusz Mikoś. – Mogły one pochodzić z Kuźnic – dodał. Kątowniki wykonane są ze stali martenowskiej, wysokiej klasy. Naukowcy stwierdzili, że krzyż nie jest zbyt skorodowany. Największa korozja występuje na łączeniach na śruby i przy mocowaniu konstrukcji w fundamencie. Te części fundamentu są również najbardziej zniszczone, a występujące tam zagłębienia i ubytki są wypełnione glebą. O stabilności krzyża decyduje głównie fundament i podłoże. – Fundament wykonany został z rumoszu skalnego, wapiennego, połączonego zaprawą cementową. Posiada wiele szczelin, które penetruje woda – stwierdził Tadeusz Mikoś. Głębiej znajduje się już lita skała wapienna. Krzyż od środka ciężkości jest odchylony o 12 cm, ale dzisiaj nie można stwierdzić, czy nie był tak postawiony w czasie budowy.

Metalowy krzyż w czasie burzy ściąga pioruny. – Przyjmuje on kilkaset wyładowań atmosferycznych rocznie. Oznacza to, że na przestrzeni stu lat istnienia mogło w niego uderzyć kilkadziesiąt tysięcy piorunów – wyliczał Marek Szczerbiński z AGH. Wyładowania nie są zagrożeniem dla elementów wznoszących się nad posadowieniem krzyża, ale mogły być jedną z przyczyn uszkodzenia fundamentów i skał podłoża, w miejscach gdzie gromadzi się woda. – Podczas przepływu prądu z metalu do rumoszu i betonu wydziela się duża ilość ciepła. Gwałtowne nagrzanie i parowanie może być przyczyną destrukcji fundamentu – wyjaśniał Szczerbiński.

Prace przy renowacji krzyża, które przeprowadzą pracownicy AGH, rozpoczną się na przełomie maja i czerwca. W tym czasie na Giewoncie będzie zamknięty ruch turystyczny. – Przede wszystkim musimy uszczelnić i wzmocnić podłoże i fundamenty – wyjaśniał Tadeusz Mikoś. Będą też przeprowadzone dodatkowe pomiary konstrukcji krzyża, m.in. przy pomocy skanera laserowego. Produkty do konserwacji bezpłatnie przekaże firma Sika, która istnieje prawie tyle samo lat, co krzyż. Potrzebni są jeszcze sponsorzy, którzy sfinansowaliby niektóre materiały.

W sezonie pod krzyżem gromadzi się naraz nawet kilkadziesiąt osób, które rozdeptują teren wokół niego. Duży nacisk na podłoże powoduje pęknięcia fundamentu i podłoża. Również wychodzenie na krzyż narusza jego konstrukcję. – Dziesięć osób wspinających się to ciężar około 40 procent ciężaru własnego krzyża – wyliczał Kamil Haremski z AGH. – To duże obciążenie dla konstrukcji – dodał. Paweł Skawiński, dyrektor TPN, stwierdził, że Giewontu będą strzegli wolontariusze, wyposażeni w radiotelefony. Będzie też zamieszczona tabliczka z odpowiednim napisem.

– Krzyż jest stabilny i będzie stał kolejne 108 lat – zapewnił Tadeusz Mikoś.

Jolanta Flach