Pamięć o Wołochach i ich wsi nie zginie

Jeszcze w październiku w Białej Wodzie koło Szczawnicy zostaną odsłonięte dwie tablice poświęcone historii i kulturze nieistniejącej już dziś wsi założonej na prawie wołoskim. Była to najdalej na Zachód w Polsce wysunięta enklawa pierwotnie zasiedlona przez prawosławnych wołoskich pasterzy i rolników. Ich potomkowie zostali wysiedleni w latach 1945-1950. Jedna z tablic zostanie udostępniona przez Nadleśnictwo w Krościenku zaraz u wylotu Rezerwatu Biała Woda. Druga znajdzie się w środku doliny, jednak tymczasowo będzie przechowywana w Muzeum Pienińskim im. J. Szalaya w Szlachtowej. W plenerze pojawi się w przyszłym roku.

O zapomnianej dziś wsi przypominać będzie na tablicy tekst dra hab. Piotra Kłapyty z Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ., autora badań i artykułów dotyczących ewolucji osadnictwa wołoskiego w Karpatach. Projekt, nad którym patronat pełni Fundacja Zapomniany Świat z Jaworek, stanowi kontynuację trwających już kilka lat starań na rzecz przywrócenia pamięci, historii i kultury byłych mieszkańców tzw. Rusi Szlachtowskiej.

Biała Woda stanowiła wraz z pozostałymi wioskami (Jaworkami, Szlachtową i Czarną Wodą) jedną z najważniejszych wsi w Karpatach polskich osadzonych na prawie wołoskim. Wsie te, w dobie postępującego kryzysu klimatycznego małej epoki lodowej, na przełomie XV i XVI  wieku zostały celowo zasiedlone osadnikami wołoskimi, którzy zajęli tereny po wcześniej mieszkającej tam polskiej ludności rolniczej.  Nowo sprowadzeni wyspecjalizowani w pasterstwie i działaniach militarno-strażniczych osadnicy pochodzili z wiosek położonych po drugiej stronie grzbietu Małych Pienin (historyczny Spisz).

- Projekt „Szlakiem kultury wołoskiej przez Białą Wodę” ma na celu dowartościować w ostatnich latach coraz częściej już przypominane dziedzictwo rusińsko-wołoskie na pograniczu Pienin oraz przyczynić się do zwiększenia świadomości lokalnej ludności o wartościach krajobrazowo-przestrzennych, także kulturowych pozostawionych przez pierwszych i późniejszych mieszkańców tych terenów - tłumaczy dr Justyna Cząstka-Kłapyta (UJ), badaczka kultury muzycznej Rusinów karpackich i Wołochów , autorka projektu. - Tym razem chodzi o dowartościowanie Białej Wody i przypomnienie równie cennych terenów i wsi położonych po drugiej stronie Małych Pienin (Słowacja), które do dziś zamieszkują autochtoniczni Rusnacy – Wołosi pielęgnujący pieczołowicie swoje dziedzictwo - dodaje.

Uroczystość odsłonięcia tablic odbędzie się w zamkniętym gronie organizatorów i specjalnie zaproszonych gości. Uświetni ją występ zespołu Majdan z Litmanowej (Słowacja) prezentujący archaiczne formy przepięknego wielogłosu, który kiedyś także rozbrzmiewał na polanach Białej Wody.

Uczestnicy zostaną oprowadzeni przez Białą Wodę w towarzystwie znawców problematyki wołoskiej. PTTK Szczawnica zorganizuje także szkolenie dla przewodników oprowadzających czynnie grupę przez dolinę.

Efekty realizowanych działań będzie można oglądać już pod sam koniec października bieżącego roku, a także na stronie facebooka Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju i Promocji Podkarpacia, Biała Woda-zapomniana wieś,  oraz na stronach: Fundacji Zapomniany Świat, PTTK Szczawnica, COTG PTTK, Nadleśnictwa Krościenko.

Karpacka inicjatywa lokalna pt. „Szlakiem kultury wołoskiej przez Białą Wodę” realizowana jest przez grupę nieformalną, tworzoną przez Justynę Cząstkę-Kłapytę, Agnieszkę Chachułę i Annę Mikołajczyk-Szarek). Patronuje jej Fundacja Zapomniany Świat.

Partnerami są:  PTTK Szczawnica, Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK  oraz Nadleśnictwo Krościenko.

Karpacka inicjatywa lokalna sfinansowana jest ze środków Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 za pośrednictwem Stowarzyszenia „Pro Carpathia”.