Prezydent harcerz Kaczorowski

Marcowy wieczór w Czerwonym Dworze poświęcony został postaci Ryszarda Kaczorowskiego (1919-2010), który był ostatnim Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie oraz Honorowym Obywatelem Zakopanego. Prelekcję wygłosił Piotr Bąk, przez wiele lat radny, burmistrz oraz starosta tatrzański.

Prelegent przedstawił szeroki kontekst historyczny działalności władz RP na emigracji, koncentrując się szczególnie na życiu i drodze politycznej Ryszarda Kaczorowskiego. Przypomniał jego młodzieńcze lata w harcerstwie i działalność w Szarych Szeregach, a także dramatyczne doświadczenia wojenne, jakimi było aresztowanie przez NKWD i zesłanie na Sybir. Omówił służbę Kaczorowskiego w Armii Andersa oraz jego udział w kampanii włoskiej podczas II wojny światowej.

Po zakończeniu wojny Kaczorowski pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii, gdzie przez dziesięciolecia aktywnie działał na rzecz podtrzymywania tradycji niepodległościowej państwa polskiego. W 1989 roku objął urząd Prezydenta RP na Uchodźstwie, a rok później, w symbolicznym geście zamykającym powojenny rozdział historii emigracyjnych władz, przekazał insygnia prezydenckie Lechowi Wałęsie, wybranemu w wolnych wyborach prezydentowi Polski.

Szczególne miejsce w wykładzie zajęły związki Ryszarda Kaczorowskiego z Zakopanem. Piotr Bąk podkreślał jego życzliwość wobec miasta, obecność podczas ważnych uroczystości oraz serdeczne relacje z mieszkańcami, które zaowocowały nadaniem mu tytułu Honorowego Obywatela Zakopanego.

Spotkanie miało także osobisty i wspomnieniowy charakter. O swoich kontaktach z Prezydentem opowiadali m.in. ks. infułat Stanisław Olszówka, Maria Mateja-Torbiarz, była naczelnik Wydziału Kultury UMZ wraz z córką Magdaleną Pelc, a także  j Joanna Staszak, obecna naczelnik Wydziału Kultury i Komunikacji Społecznej oraz zakopiańska malarka Barbara Baniecka-Dziadzio. Wspomnienia podkreślały nie tylko historyczną rolę Ryszarda Kaczorowskiego, lecz także jego skromność, pogodę ducha i serdeczność.

Wydarzenie wzbogaciła prezentacja archiwalnych fotografii autorstwa Pawła Murzyna, dokumentujących wizyty prezydenta w Zakopanem. 

Piotr Bąk przypomniał dramatyczne okoliczności, które spowodowały że w historii Polski zaistniało sześciu prezydentów funkcjonujących na uchodźctwie. - Po narzuceniu Polsce przez sowietów nowego ustroju, przez 45 lat urzędowali poza granicami, utrzymując ciągłość Rzeczypospolitej. Pierwszy wybrany w wolnych wyborach po obaleniu komunizmu prezydent Rzeczypospolitej Lech Wałęsa,  przejął władzę nad Rzeczpospolitą nie od Wojciecha Jaruzelskiego, swojego poprzednika, tylko od Ryszarda Kaczorowskiego, który rezydował w Londynie - podkreślił prelegent. 

Pierwszego września 1939 roku Niemcy hitlerowskie napadły na Polskę. Kraj nasz był w bardzo złej sytuacji strategicznej, zaatakowany z zachodu, wschodu i południa. Wojsko Polskie kampanię przegrywało. Władze cywilne i wojskowe Naczelny Wódz Edward Rydz-Śmigły opuszczają Warszawę nocą z szóstego na siódmego września. Po sowieckim ataku 17 września Prezydent RP Ignacy Mościcki oraz rząd polski z premierem Felicjanem Sławoj Składkowskim opuścili terytorium Polski przekraczając granicę z Rumunią w miejscowości Kuty nad Czeremoszem.

- Wszystko odbywało się w panice, przy bardzo dużym zaskoczeniu przegraną kampanią. Ambasador w Bukareszcie ustalił z Rumunią, że będzie możliwy tranzyt władz Rzeczypospolitej do portu w Konstancy i następnie stamtąd okręty wojenne francuskie zabiorą prezydenta Ignacego Mościckiego i rząd do Francji, do Paryża. Niestety tak się nie stało. W momencie, gdy przekroczyli granicę Rumunii, zostali zatrzymani. Prezydent został internowany, rząd w innym miejscu, wódz naczelny w innym miejscu i de facto najwyższe władze Rzeczypospolitej utraciły swobodę, a tym samym możliwość działania. I co robić w takiej sytuacji? I otóż obowiązująca od tysiąc dziewięćset trzydziestego piątego roku konstytucja kwietniowa przewidziała taką sytuację - podkreślił Piotr Bąk. 

Zgodnie z artykułem trzynastym prezydent Rzeczypospolitej na czas wojny wyznaczył swego następcę na okoliczność śmierci w wyniku wojny. Internowany Mościcki wskazał generała Wieniawę-Długoszewskiego, ówczesnego ambasadora w Rzymie. Generał to była postać bardzo barwna. Kawalerzysta, kobieciarz, artysta, literat, poeta. Do powagi urzędu prezydenta nie pasował, co wytknęły oba mocarstwa. Francuzi oświadczyli że gościna dla prezydenta stoi pod znakiem zapytania, tak samo zareagowali Anglicy. - Konsternacja. W tej sytuacji Wieniawa złożył rezygnację. Nie został zaprzysiężony. Prezydent po naradzie wskazał Władysława Raczkiewicza. To była postać wybitna. Prawnik, adwokat, w ruchu niepodległościowym jeszcze w okresie pierwszej wojny światowej. Twórca Polskich Sił Zbrojnych w Rosji po rewolucji bolszewickiej, później minister spraw wewnętrznych, wojewoda wołyński, pomorski, wielkopolski, nowogródzki. Został zaprzysiężony i podpisana została ugoda paryska. To był bardzo ważny akt. Prezydent zrzekł się swoich uprawnień, akceptując, że wszystkie istotne decyzje będzie podejmował w porozumieniu z rządem, na czele którego stanął generał Władysław Sikorski, który był równocześnie, naczelnym wodzem - przypomniał Piotr Bąk. Zaznaczył, że w tym miejscu zaczyna się cała historia Rzeczypospolitej na uchodźstwie, przeprowadzanie przez Tatry ochotników do Wojska Polskiego, tworzenie Armii Polskiej we Francji, później przeniesienie władz do Londynu. Kolejni prezydenci na uchodźctwie przebywali w Londynie od 1940 do 1990 roku.

 W 1945 roku Wojsko Polskie na Zachodzie to było ponad  240 tysięcy żołnierzy pod bronią. Do tego Polskie Państwo Podziemne w kraju, czyli Armia Krajowa. Blisko 400 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy i cywilna część Polskiego Państwa Podziemnego. Udało się wywieźć z kraju 38 ton złota. W 1946 roku władze PRL-u zażądały zwrotu złota. 

- Zostało zwrócone tylko w jednej trzeciej, bo pozostałą część Anglicy sobie policzyli za kredyty na armię, na państwo podziemne i inne wydatki. Tak wygląda wielka polityka, gdyby były wątpliwości. Kadencja prezydenta Raczkiewicza trwała do 1947 roku. Zrezygnował ze względu na stan zdrowia. Zwycięskie mocarstwa Anglia, Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki wycofały uznanie władzom Rzeczypospolitej na uchodźstwie. W Warszawie działał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. W kraju rozpoczęła się historia Polski Ludowej. Nasze władze na uchodźstwie, utrzymały jeszcze przez kilkanaście lat uznanie niektórych państw. Przykładowo Hiszpania, Watykan,  Liban, Egipt, Południowa Afryka, Australia i dziewiętnaście republik z południowej i środkowej Ameryki, nadal utrzymywały na swym terenie ambasadorów Rzeczypospolitej na uchodźstwie. 

Ryszard Kaczorowski urodził się w Białymstoku w 1919 roku. Mama - Jadwiga z Sawickich, ojciec - Wacław Kaczorowski. Rodziny ojca i matki pochodziły z Lubelskiego. Przekaz rodzinny mówi o herbie Jelita. To starodawny herb, którego tradycja sięga bitwy pod Płowcami. Wacław Kaczorowski był kolejarzem. Jadwiga pracowała w przemyśle tytoniowym w Białymstoku. Mieli troje dzieci. Najstarsza córka Felicja i synowie Antoni i Ryszard. Ryszard skończył szkołę handlową. Zapatrzony w starszego brata, który był dla niego wzorem służył w harcerstwie i chciał dostać się do podchorążówki. Harcerskie przyrzeczenie Ryszard Kaczorowski złożył w 13. Białostockiej Drużynie im. Andrzeja Małkowskiego. Potem była 6. Drużyna Lotnicza, której członkowie przechodzili kursy spadochronowe i szybowcowe.

Białystok był bardzo kosmopolitycznym miastem: połowę mieszkańców stanowili Polacy, reszta to byli Żydzi, Niemcy, troszkę Białorusinów. Pierwszy września 1939 Ryszard Kaczorowski zostaje zastępcą szefa Pogotowia Wojennego Harcerzy w Białymstoku. Organizują służby, a potem dostają rozkaz wymarszu do punktu zbornego w Wołkowysku. Organizuje grupę siedemdziesięciu chłopców. Na rowerach w mundurach harcerskich jadą  do punktu mobilizacyjnego. Tam nie ma dla nich ani broni, ani umundurowania. Wracają, ale drogę przecinają już sowieckie czołgi. Mundury, krzyże harcerskie trzeba zakopać i zostawić rowery. Rozproszeni wracają do Białegostoku. Powstaje tajne harcerstwo i Szare Szeregi. Ryszard Kaczorowski zostaje najpierw hufcowym Hufca Białostockiego, później zastępcą komendanta chorągwi. W 1940 roku jest już komendantem chorągwi Szarych Szeregów w Białymstok i łącznikiem ze Związkiem Walki Zbrojnej. Miasto trafiło pod okupację sowiecką włączone do Sowieckiej Republiki Białorusi.

Ryszard Kaczorowski został aresztowany i przewieziony do Mińska. Poddany ostremu śledztwu przez kilka miesięcy. Chorągiew Szarych Szeregów została rozbita, a Kaczorowski dostaje wyrok śmierci. W celi śmierci spędza sto dni. Sąd Najwyższy Związku Sowieckiego zmienia wyrok na dziesięć lat łagru i dodatkowe pięć lat utraty praw publicznych. Zostaje wysłany koleją transsyberyjską do kopalni złota na północ nad rzekę Kołymę. To jest już sam koniec Związku Sowieckiego. Dalej już nie ma nic. Więźniowie pracują po 16 godzin w dolinie śmierci. Wstawali o czwartej rano, o piątej - jak wspominał, wymarsz z pieśnią na ustach i powrót do miejsca spoczynku o godzinie dwudziestej drugiej. Sześć godzin snu i następny dzień.  Mówił, że "trzeba było wierzyć mocno w Boga, zachować własny system wartości, umiejętnie współżyć z innymi nieszczęśnikami, a w razie konieczności potrafić przeciwstawić się złoczyńcom". Siły go opuszczały, lecz jesienią przychodzi wiadomość, że Polacy będą zwalniani na mocy układu Sikorski-Majski. Niemcy napadli na Związek Sowiecki, a Polska stała się  sojusznikiem. Tworzyła się Armia Polska na wschodzie. Maszerują z Magadanu do Kirgistanu i tam w marcu 1942 roku Ryszard Kaczorowski dociera do Armii Polskiej. Armia Andersa wychodzi do Persji. - Przy okazji warto wspomnieć, że Iran jednak w polskiej historii odegrał piękną rolę. Niezależnie od rządów ajatollahów, powinniśmy pamiętać, bo całe to pokolenie armii Andersa i nie tylko żołnierzy, ale tych cywilów, którym się z nieludzkiej ziemi udało uciec, to wspomina. Dzieci polskie z wojskiem  udało się wyprowadzić. Zostały wysłane część do Indii, część do Ugandy i do Tanzanii. Tworzy się Drugi Korpus Polski generała Andersa. To wspaniałe wojsko obywatelskie, wojsko ludzi ocalonych z niewoli sowieckiej - mówił Piotr Bąk.

Ryszard Kaczorowski miał szczęście, że w tej armii się znalazł. Przydzielono go do łączności do trzeciej dywizji Strzelców Karpackich, do drugiej brygady. Przeszedł cały szlak bojowy drugiego korpusu we Włoszech, a więc Monte Cassino, Ankona, Loreto, Bolonia.

Po wojnie Polska znalazła się w dziejowym potrzasku. Alianci nas sprzedali i trzeba sobie było radzić. 247 tysięcy żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, pół miliona uchodźstwa. W tym kilkadziesiąt tysięcy dzieci. O tym się nie pamięta. Kilkadziesiąt tysięcy dzieci, w dużej części sieroty. Za tą masę ludzi odpowiadał wtedy rząd na uchodźstwie. Odpowiadał prezydent Raczkiewicz, odpowiadali kolejni premierzy. Musieli dla nich znaleźć środki do życia.. W 1946 roku z Polskich Sił Zbrojnych został utworzony tak zwany Polski Korpus przystosowania i rozmieszczenia. Już pod komendą angielską. Żołnierze uzupełniali edukację. Część osiadła w Anglii, część ruszyła do innych krajów na świecie, a 95 tysięcy wróciło do Polski.

Z 74 generałów Polskich Sił Zbrojnych tylko czterech otrzymywało emerytury angielskie. Pozostali odprawę i na tym się skończyło. Generał Maczek był magazynierem. Niektórzy pracowali na zmywakach, polscy generałowie. Ryszard Kaczorowski miał szczęście. Był zdolny, dostał się do Szkoły Handlu Zagranicznego w Londynie. Ukończył studia wyższe. W harcerstwie, które działało przy Drugim Korpusie poznał piękną dziewczynę, Karolinę. Karolina Mariampolska pochodziła ze Stanisławowa, była harcerką i przeszła przez Sybir, Republikę Komi, potem Iran, Ugandę, trafiła do Londynu. Pobrali się 19.VII. 1952 roku. Funkcję prezydenta Rzeczypospolitej objął również 19 lipca, tyle że 1989 roku. Szczęśliwe małżeństwo miało dwie córki, Alę i Jagódkę. 

Ryszard Kaczorowski pracował 35 lat w firmach angielskich, zawsze w księgowości, w finansach. Głównym pozazawodowym polem aktywności było harcerstwo. Został członkiem a potem naczelnikiem Głównej Kwatery Harcerzy w Londynie. W latach 1967-1988 był przewodniczącym Związku Harcerstwa Polskiego poza granicami kraju.

10 kwietnia 2010 roku zginął w katastrofie polskiego samolotu, którym leciał na obchody 70. rocznicy zbrodni katyńskiej. Pamiątki po ostatnim prezydencie na uchodźstwie znajdują się w Sanktuarium Najświętszej Marii Panny na Jasnej Górze w Częstochowie. W dwutysięcznym osiemnastym roku przekazały je córki prezydenta Jadwiga Kaczorowska i Alicja Jankowska, wykonując ostatnią wolę ojca.

Rafał Gratkowski