Epoka Anny Górskiej

Dziś może nie jest osobą całkowicie zapomnianą, bowiem znane są jej osiągnięcia jako architekta, ale niewątpliwie nie dość pamiętaną, skoro nie uwzględnili jej twórcy wystawy zatytułowanej Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości (notabene na wystawie nie zaprezentowano ani jednego architekta). A była Anna Górska osobą niepospolitą, tak jak i najbliżsi członkowie jej rodziny, o których na początek kilka dygresji.

Jej matką była Maria z Krahelskich Tołwińska (1881-1951), biolog, ukończyła wydział matematyczno-przyrodniczy Uniwersytetu w Zurychu, uzyskując w 1909 r. dyplom doktora filozofii w zakresie przyrody). W latach 1909-1920 pracowała naukowo na uniwersytetach w Krakowie, Kopenhadze i Wilnie. Na początku lat 20. XX w. była attache kulturalnym przy ambasadzie Polskiej w Helsinkach. Znała 7 języków, m.in. fiński - przetłumaczyła na język polski część pieśni fińskiego eposu narodowego Kalewala (1910-14). W 1923 r. przeniosła się do Zakopanego, gdzie pracowała jako nauczycielka przyrody w gimnazjum żeńskim w „Szarotce” do 1935 r. Efektem jej pracy pedagogicznej był podręcznik anatomii dla szkół średnich, opublikowany w 1934 r. we Lwowie. W 1935 r. została powołana na stanowisko lektora języka polskiego na Uniwersytecie w Helsinkach. Następnie w latach 1936-39 kierowała szkołą powszechną w Niedźwiedzicach k. Baranowicz, by jeszcze przed wybuchem II wojny światowej powrócić do Zakopanego. Tutaj także spędziła okres okupacji niemieckiej, pracując w latach 1942-45 w tajnym nauczaniu. W 1946 przeszła na emeryturę. Zmarła w Zakopanem w 1951 r. Ojciec - Konstanty Tołwiński (1876-1961), wybitny geolog, specjalista od geologii Karpat, a zwłaszcza geologii złóż ropy naftowej i gazu ziemnego. Na swój naukowy status musiał jednak ciężko zapracować. W 1894 r. ukończył dwuletnią szkołę rzemieślniczą im. Kühna w Warszawie. Następnie odbył roczną praktykę w kopalni węgla kamiennego „Mortimer” w Zagłębiu Dąbrowskim. Średnie wykształcenie otrzymał w szkole sztygarów w Dąbrowie Górniczej w latach 1895-1899. Po ukończeniu szkoły został aresztowany przez ochranę carską za udział w robotniczych ruchach rewolucyjnych. Trzy lata przebywał w więzieniach w Piotrkowie, Warszawie i Kaliszu, a następnie 3 lata na wygnaniu w Archangielsku. Po odbyciu kary wyjechał w 1904 r. do Szwajcarii, gdzie rozpoczął studia w zakresie geologii na Uniwersytecie w Zurychu, gdzie doktoryzował się w 1910 r. Zapewne w latach studiów poznał Marię Krahelską. W latach 1911-1912 pracował na Sumatrze, w przedsiębiorstwie holenderskim, rozpoczynając w ten sposób karierę geologa naftowego. W 1912 r. wrócił do Europy, odbywając podróż po Skandynawii, Francji i Anglii, po czym rozpoczął pracę w szwajcarskiej służbie geologicznej. W 1914 r. powrócił do kraju i od 1916 r. rozpoczął pracę w Borysławiu, a w 1919 r. objął kierownictwo Stacji Geologicznej. Z bardzo skromnych początków pod jego ręką stacja rozwinęła się w Karpacki Instytut Geologiczno-Naftowy z własną siedzibą w nowoczesnym gmachu i poważnym personelem naukowym. W latach 1930-1939 był również kierownikiem Wydziału Naftowo-Solnego Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. Po wojnie w 1945 r. wrócił do Zakopanego i Krakowa oraz do geologii naftowej, jako stały doradca geologiczny Centralnego Zarządu Przemysłu Naftowego oraz Zarządu Przedsiębiorstw Geologicznych i Przedsiębiorstwa Poszukiwania Naftowe, gdzie pracował do śmierci. W 1958 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego. Zmarł w Krakowie w 1961 r. Na zakończenie, żeby lepiej oddać atmosferę rodzinną, w której wzrastała Anna Górska, warto wspomnieć jeszcze ciotkę Anny Górskiej - Wandę Krahelską, późniejszą żonę ambasadora Polski w Finlandii, wybitnego działacza politycznego i dyplomaty Tytusa Filipowicza oraz kuzynkę - Krystynę Krahelską. Pierwsza wsławiła się zamachem bombowym na Gieorgija Antonowicza Skałona, rosyjskiego generała-gubernatora stolicy, który miał miejsce 18 sierpnia 1906 r. przy kamienicy nr 11 na ulicy Natolińskiej w Warszawie. Krystyna Krahelska, córka Jana Krahelskiego, brata matki Anny Górskiej i jej rówieśnica, znana jest w związku z powstawaniem pomnika warszawskiej Syrenki, do którego pozowała Ludwice Nitschowej w latach 1936-1937, a także jako autorka najbardziej znanej pieśni powstania warszawskiego Hej, chłopcy, bagnet na broń, którą napisała w styczniu 1943 r. Ranna w pierwszej godzinie powstania warszawskiego, podczas opatrywania rannego kolegi, zmarła 2 sierpnia 1944 r. Maria Krahelska i Konstanty Tołwiński pobrali się w 1913 r. W tej patriotyczno-naukowo-artystycznej rodzinie urodziła się 8 czerwca 1914 r. w Krakowie Anna Górska.

W 1923 r. Anna wraz z matką zamieszkała w Zakopanem, ale prawdopodobnie jeszcze jako mała dziewczynka wyjeżdżała stąd do Szwajcarii, gdzie pobierała nauki w szkole dla dziewcząt. Okres ten - jak mówi jej córka Ewa Górska-Schumacher - wspominała, zapewne tęskniąc za rodzicami, jako niezbyt przyjemny. Wykształcenie średnie zdobywała już w Zakopanem, uczęszczając do Prywatnego Sanatoryjnego Gimnazjum im. bł. Władysława z Gielniowa przy ul. Nowotarskiej, potocznie zwanego „Szarotką”. Było to gimnazjum dla dziewcząt, w którym uczyła jej mama. Tu zdała egzamin maturalny w 1931 r. Ten okres swojego młodego życia wspominała z dużym sentymentem. W 1933 r. podjęła studia na Wydziale Architektury Politechniki Lwowskiej. Za namową ojca przeniosła się w 1935 r. do Warszawy, gdzie rozpoczęła - praktycznie od początku - studia architektoniczne na Politechnice Warszawskiej, stykając się najwybitniejszymi polskimi architektami okresu międzywojennego, m.in. Tadeuszem Tołwińskim (1), ówczesnym dziekanem Wydziału Architektury, oraz Bohdanem Pniewskim, który wywarł znaczący wpływ na późniejszą twórczość architektoniczną Anny Tołwińskiej. Jeszcze w czasie studiów zrealizowała pierwszy swój projekt architektoniczny, którym była przebudowa rodzinnego domu położonego na Małem Żywczańskiem, czyli willi „Pod Reglem”. Przebudowa ta, utrzymana w duchu stylu zakopiańskiego drugiego, nawiązująca do powstających w tym czasie drewnianych willi Stefana Meyera i Franciszka Kopkowicza, zyskała charakterystyczne dla tego okresu dekoracje „kryształkowe” szczytów dachowych w duchu art deco. Studia ukończyła w 1939 r., tuż przed wybuchem II wojny światowej.

W okresie okupacji przebywała w Zakopanem, gdzie pracowała w zorganizowanym przez Stefana Żychonia wydziale budowlanym Zarządu Miejskiego (Der Stadtkommissar in Zakopane - Bauabteilung). Stefan Żychoń, również absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej (1935), a następnie asystent na tymże wydziale, zdołał sprowadzić w czasie okupacji kilku wybitnych architektów, takich jak Juliusz Żórawski, Jerzy Mokrzyński, Marian Slikowski. W „Bauamcie” pracowali także Janusz Warunkiewicz, Jędrzej Czarniak oraz Michał Górski, przyszły mąż Anny, z którym połączyły ją wspólne pasje: narciarstwo i turystyka górska oraz troska o architektoniczne oblicze regionu. Pobrali się w 1942 r., a rok później urodziła się ich jedyna córka Ewa (2). Mimo ciężkich lat okupacji architekci „Bauamtu”, dzięki warunkom, jakie wywalczył dla nich Stefan Żychoń, mieli możliwość realizowania wielu interesujących projektów, których Anna Górska była projektantem lub współprojektantem: meble i detale wyposażenia. Były to m.in.: „Stube Likörfabrik” w „Arkadii” przy ul. Krupówki (współautorzy: S. Żychoń, J. Żórawski, J. Mokrzyński; 1941, real. 1943), meble i detale wyposażenia „Deutsche Buchhandlung” w kamienicy Leistena (1941), wystrój i wyposażenie wnętrza sklepu Piaseckiego „Dutsches Süsswarengeschäft” oraz „Zakopaner Kunst” w kamienicy Erwina Fajkosza przy ul. Krupówki (1941?, real. 1941), zabezpieczenie skarpy Pęksowego Brzyzku (1941, niezreal.), przedszkole dla dzieci niemieckich „Kindergarten” w willi „Miriam” przy ul. Grunwaldzkiej (real. 1943), wnętrze „Jędrusia” przy Rynku (1943), wystrój i wyposażenie wnętrza „Dutsches Heim” przy ul. Kościuszki (dawny Trzaska; 1943, real. 1943-1944). Była to jednak praca dla Niemców. Jak wspominała: „dla oderwania się od koszmaru rzeczywistości, snułam na papierze szkice jakiegoś niesprecyzowanego schroniska”. Zaraz po wojnie Anna Górska pracowała w Warszawie, w pracowni dawnego profesora Bohdana Pniewskiego. Do Zakopanego powróciła prawdopodobnie w 1946 r. i początkowo podjęła pracę w zakopiańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego. W 1947 r., gdy pracowała już w zakopiańskim oddziale Miastoprojektu Kraków, otrzymała propozycję zaprojektowania schroniska na Hali Ornak, co na wiele lat miało wpływ na dalszą jej twórczość architektoniczną. Tak jak lata rozwoju stylu zakopiańskiego można nazwać „Epoką Witkiewicza”, tak lata 1947-1960 rozwoju stylu nowozakopiańskiego można nazwać „Epoką Anny Górskiej”. W latach tych zaprojektowała lub współprojektowała: schronisko na Hali Ornak (1947-1949), schronisko w Dolinie Pięciu Stawów Polskich (współautorzy: Jan Chmielewski, Jędrzej Czarniak, Gerard Ciołek, Jerzy Mokrzyński; 1949-1955), remiza straży pożarnej (real. 1950-1953), zespół domków dwurodzinnych przy ul. Jagiellońskiej (1950-1954), schronisko na Polanie Chochołowskiej (1951-1953), schronisko na Turbaczu (1953-1956), restauracja w Kuźnicach (współprojektant Michał Górski; 1956-1958). Do niezrealizowanych projektów tatrzańskich z tego okresu należy projekt schroniska nad Morskim Okiem, opracowany na konkurs architektoniczny wraz z Jerzym Staniszkisem (1956). Poza Zakopanem Anna Górska zaprojektowała m.in.: domy akademickie w Lublinie (1948-1954) oraz osiedle mieszkaniowe w Rabce (1953-1955). Annę Górską można uważać za prekursora socmodernizmu w Zakopanem, co wiele osób ma jej za złe. Ale gdy spojrzymy na rozwój Zakopanego w okresie międzywojennym, to śmiało można stwierdzić, że funkcjonalizm, a przede wszystkim wolny funkcjonalizm - nowy regionalizm odcisnęły swoje piętno na obliczu architektonicznym miasta (restauracja i stacje kolejki na Gubałówkę były sztandarowymi dziełami tego nurtu, dziś niezwykle cenionymi przez historyków architektury). Tak krytykowany od momentu wzniesienia Spółdzielczy Dom Handlowy „Granit” przy ul. Kościuszki (1960-1966), był moim zdaniem niezwykle nowocześnie zaprojektowanym obiektem i zamieszczona tu rycina tego dowodzi. Inne ówczesne projekty Górskiej to: rozbudowa „Bankowca” (1961-1962), DW „Jaskółka” (1962-1965), DW „Świerk” przy ul. Sienkiewicza (1966-1967). Poza Zakopanem powstały wg jej projektów: stolarnia CPLiA w Kalwarii (1960-1968); tkalnia CPLiA w Nowym Targu (1965-1967); Szkoła Rolnicza w Giebułtowie (1964-1967); tkalnia w Otwocku (1965-1967). Przebywając rok w Anglii, zaprojektowała osiedle mieszkaniowe koło Londynu (1966-67). W latach 70. XX w. Anna Górska powróciła do problematyki współczesnej architektury regionalnej. Nadal zajmowała się tematyką schronisk tatrzańskich. Do niezrealizowanych projektów należy: schronisko na Przysłopie Miętusim (1972); schronisko na hali Pisanej (1975). W latach 1970-1976 zaprojektowała wnętrze Domu Podhalan w Ludźmierzu, a następnie Zespół Szkół Zawodowych im. H. Modrzejewskiej przy ul. Kasprusie (1972-1982), Dom Cechu Rzemiosł Różnych (1975-1977). Były to ostatnie duże projekty Górskiej. W połowie lat 80., znowu wyprzedzając swój czas, zaprojektowała szałas przy Hotelu Orbis „Kasprowy” na Polanie Szymoszkowa (1986). Ostatnim jej projektem był drewniany dom mieszkalny na Gładkiem (1991-1994).

Trudno w krótkim artykule omówić przeszło 60 lat pracy twórczej osoby tak pracowitej, jak Anna Górska. Należy dodać, że do większości zaprojektowanych obiektów Anna Górska wykonywała projekty wnętrz oraz projekty wykonawcze zaprojektowanych przez siebie mebli, kutych lamp, krat i kultowych już dziś klamek. Brak miejsca nie pozwala na omówienie tej bogatej spuścizny. A to zaledwie część zainteresowań twórczych Anny Górskiej. Znaczną część czasu poświęcała ona bowiem twórczości plastycznej, biorąc udział w licznych wystawach organizowanych przez Związek Polskich Artystów Plastyków oraz ówczesne Biuro Wystaw Artystycznych, i to nie tylko w Zakopanem. Do dzisiaj w domu rodzinnym pełno jest pamiątek po tej twórczości, m.in. na ścianach wiszą obrazy olejne i malunki na deskach przypominające ikony, tkaniny wykonane wg projektów artystki, a także mnóstwo innych drobiazgów, jak np. biżuteria, kute zwierzęta, które zgodnie z jej projektami wykonywał mąż Michał (3). To po niej zapewne odziedziczyła talent plastyczny jej wnuczka Anna Schumacher, utalentowana zakopiańska malarka. Odrębny gatunek twórczości stanowią cykle rysunków powstające od 1989 r., a stanowiące swoisty komentarz do zachodzących przemian politycznych. Jak zanotowała na luźnej kartce załączonej do jednej z teczek z rysunkami: „Pozostając obecnie na emeryturze, z ołówkiem w ręku, wśród światowego zamętu, staram się, dla własnego zrozumienia, tworzyć syntezę wydarzeń...” Stąd Cykle: „Pieriestrojka u sąsiadów”, „Perskie bajki”, „Polowanie”, „Pułapka”, „Skanseny w nocy”, „Ogrody na księżycu” i inne. Do tego należy dodać jeszcze publikacje na temat architektury zakopiańskiej oraz twórczość literacką - poezja towarzyszyła jej od młodości do końca życia. Jej wiersze, przechowywane pieczołowicie przez córkę, a które w unikatowej artystycznej wersji opracowała Anna Schumacher, czekają na wydanie. Anna Górska wraz z mężem lubiła narciarskie eskapady w góry. Świetnie jeździła na nartach i omijała zatłoczone trasy narciarskie, wybierając się w niedostępne miejsca w Tatrach. Między innymi zjeżdżała gdzieś z Małego Giewontu, jak wspomina jej wnuczka. Także i tu można stwierdzić, że była prekursorem ski-alpinizmu, choć w tym przypadku należy upatrywać duży udział męża-olimpijczyka. W późniejszych latach jeździła już tylko na biegówkach. Poza tym uprawiała pływanie i w młodości szybownictwo. Być może kiedyś ziści się marzenie najbliżej rodziny i wszechstronna twórczość Anny Górskiej doczeka się monograficznej wystawy, a także biografii książkowej, bo z pewnością można ją zaliczyć do grona najbardziej zasłużonych zakopiańczyków, a jej dorobek twórczy, obejmujący całe półwiecze XX w., jest dobitnym świadectwem poszukiwania nie tylko swojej tożsamości jako artysty i człowieka, ale także tożsamości miejsca, w którym żyła...

W czerwcu przyszłego roku minie 20. rocznica śmierci Anny Górskiej.