Jego kochanką była Irena Solska, Maria Jasnorzewska-Pawlikowska, żona Tadeusza Boya Żeleńskiego - Zofia. Przez jego życie przewinęło się wiele kobiet, na małżeństwo zdecydował się jednak z powodu przepowiedni. Miało ono jednak charakter korespondencyjny, dzięki czemu mamy dziś ponad 1200 listów artysty, które są dziś bezcennym źródłem wiedzy o nim.

Witkacy myślał o ślubie kilka razy. Pierwszą jego wybranką była Ewa Tyszkiewiczówna, obydwaj ojcowie - i jej, i Witkiewicz - byli przeciwni małżeństwu. Dla pierwszego był to mezalians, drugi uważał, że syn-artysta, ładując się w małżeństwo, zmarnuje sobie życie.

Potem była o 10 lat starsza Irena Solska. Echa burzliwego romansu można znaleźć w "622 Upadkach Bunga", gdzie Solska to Akne.

Kolejną kandydatką na żonę jest o 10 lat młodsza od Witkacego Żydówka z Warszawy, córka adwokata.

I tym razem Witkacemu ślub wyperswadował ojciec, przedstawiając mu w liście wizję, która go przeraziła: "Pomyśl, jak ci się wysypie pół tuzina Żydków".

Ojciec zaakceptował dopiero kolejna pannę - Jadwigę Janczewską, córkę ziemianina. Witkacy oświadczył jej się w 1913 roku i został przyjęty. Do ślubu jednak nie doszło, bo narzeczona strzeliła sobie w serce pod Skałą Pisaną.

Witkacego obwiniano za to samobójstwo. Do tragedii doszło, kiedy wiał halny. Trzy dni wiało, a Witkacy w tym czasie był w Tatrach.

Może dziewczyna myślała, że to on sobie coś zrobił. Najprawdopodobniej przyczyną była miłość Jadwigi do Karola Szymanowskiego, przyjaciela Witkacego.

Dziewczyna była w ciąży - czy z Witkacym, czy z Karolem Szymanowskim - tę tajemnicę zabrała do grobu.

Załamanego śmiercią narzeczonej Witkacego ratuje Bronisław Malinowski, który zabiera artystę na wyprawę w tropiki.

W Australii zastaje ich wiadomość o wybuchu wojny światowej. Witkacy dociera do Petersburga, tu doświadcza rewolucji.

W 1918 roku wraca do kraju, o małżeństwie już nie myśli. Romansuje z żoną Boya, przy akceptacji tego drugiego.

Bywają jednak zaskakujące momenty, na przykład kiedy Boy zastaje Witkacego w swoim mieszkaniu w jego (Boya) piżamie. To nie był jedyny romans Witkacego przed ani po ślubie.

Pod koniec 1922 roku wróżka warszawska Helena Messalska przepowiedziała mu, że nadchodzący rok - 1923 - będzie dla niego przełomowy.

Witkacy był przesądny i te przepowiednię potraktował bardzo poważnie. Bojąc się innych "przełomów", postanowił losowi dopomóc i zaczął intensywnie poszukiwać żony.

Początkowo myślał o bogatej pannie Eichenwaldównie, której nadał przydomek "Królowej Cykorii".

"Co sądzisz o tym, żebym się ożenił z młodą Żydówką, dziewiętnastoletnią damą, straszliwie inteligentną i bardzo bogatą!

Proszę, odpisz mi natychmiast, bo jest to najbardziej niebezpieczna chwila w moim życiu. Pędzę jak pociąg ekspresowy, a po drodze żadnych sygnałów.

Ta pierwsza dama jest córką "Króla Cykorii" (Polaka), blondynką i córką mojej trzeciej miłości.

Ta druga czystej krwi Żydówką, nie ma takich jasnych włosów, ale bez porównania większą inteligencję. Co robić? - pytał Malinowskiego, swojego przyjaciela. O

statecznie wybrał trzecią kobietę - Jadwigę Unrunżankę - pannę nie najmłodszą, ubogą, z arystokratycznym pochodzeniem, krewną Kossaków.

"Moja narzeczona jest nie bardzo ładna, ale jest bardzo sympatyczna. Nie kocha mnie wcale, a nawet się jej specjalnie nie podobam, ale mniejsza o to" - donosił przyjacielowi.

"Jestem zupełnie przytomny, ale ślub myślę wziąć po pijanemu albo pod narkozą" - wyznawał.

Termin ślubu trzymany był w tajemnicy. Datę znał tylko pan młody. Drużbowie mieli czekać na sygnał, jeden z drużbów - Tomasz Zan sygnał źle zrozumiał, nie dotarł i na ślubie musiał go zastąpić ministrant.

Sytuacja młodej pary była dramatyczna, nie mieli nawet pieniędzy na obrączki, Jadwiga dostała od matki, Witkacy - od swojej ciotki.

Zamiast hucznego wesela była kolacja dla przyjaciół, choć goście nie byli pewni, czy młodzi są po czy przed ślubem.

Nie była to szczęśliwa para, Jadwidze przeszkadzały liczne romanse męża, on żądał od żony tolerancji i swobody.

Obydwojgu doskwierały problemy finansowe. Żeby utrzymać żonę, Witkacy założył słynną firmę portretową.

On nie chciał dziecka, kiedy Jadwiga zaszła w ciążę, musiała dziecko usunąć.

Małżeństwo miało charakter korespondencyjny, listy krążyły pomiędzy Zakopanem a Warszawą.

Kolejny romans Witkacego z Marią Jasnorzewską-Pawlikowską, cioteczną siostrą Jadwigi, spowodował, że ta zażądała rozwodu.

"Nawróć się na mnie" - błagał niewierny mąż, walcząc o zatrzymanie swojej żony.

Do rozwodu nie doszło, ale z czasem Jadwiga z kochanki i żony przekształciła się w jego przyjaciółkę, powierniczkę jego najskrytszych tajemnic i intymności.

O tym nietypowym małżeństwie można wiele dowiedzieć się, czytając listy Witkacego do żony.

Pierwszy z czterech tomów, zawierający listy z lat 1923-27, został wydany w ubiegłym roku.

Ta korespondencja to nie tylko historia ich małżeństwa, to także szczegółowa kronika życia i twórczości wybitnego artysty, jego bardzo intymny, na granicy ekshibicjonizmu, dziennik.

Dzięki listom pisanym do żony poznajemy Witkacego bardzo prywatnego, bez masek i min.

Beata Zalot | Foto | Witkacy z żoną. 2 | Irena Solska namalowana przez Leona Wyczółkowskiego. 3 | Jadwiga Janczewska. 4 | Helena Żeleńska namalowana przez Stanisława Wyspiańskiego. 5 | Maria Jasnorzewska-Pawlikowska według Witkacego.

Czytaj też:
Kochana Nineczko.

W artykule wykorzystałam wykład prof. Janusza Deglera o życiu miłosnym Witkacego i jego kobietach, wygłoszony podczas lutowych urodzin zakopiańskiego teatru, a także opracowanie prof. Deglera, dołączone do I tomu "Listów do żony" S.I. Witkiewicza.