Góralskie spódnice, zapaski i chustki z barwionego i drukowanego ręcznie płótna można oglądać na wystawie „Modre druki pod Tatrami”, którą 14 grudnia otwarto w Galerii Sztuki im. W. i J. Kulczyckich w Zakopanem.

„Góralki nosiły dawniej spódnice ze zgrzebnego, własnego wyrobu płótna, które miejscowy lub wędrowny farbiarz drukował woskiem we wzory i barwił indygo na granatowo. Po ufarbowaniu wzór został biały na granatowym tle” – pisał w 1910 roku Stanisław Barabasz w „Sztuce ludowej na Podhalu. Zdobienie ubioru”.

W drugiej połowie XIX wieku na Podhalu działały trzy farbiarnie i równocześnie drukarnie płótna, które znajdowały się w Poroninie, Chochołowie i Nowym Targu. Warsztat farbiarski był też w niedalekim Krościenku. Zazwyczaj tego typu zakłady lokowały w miejscowościach, gdzie odbywały się targi czy jarmarki.

– W Chochołowie produkowano na dużą skalę przędzę i płótno lniane, nie tylko na własny użytek, ale też na sprzedaż. Do Chochołowa, Dzianisza i Starego Bystrego docierali z Górnej Orawy płóciennicy, trudniący się sprzedażą płótna w Królestwie Węgier – wyjaśnia Zofia Rak z Muzeum Tatrzańskiego.

Pierwszym płóciennikiem, który miał swoją farbiarnię w Chochołowie, był Maciej Grenschik (Grenczyk). Przybył tu z Bobrowa na Orawie, a w 1877 roku wyjechał na Węgry. Po nim farbiarstwem w Chochołowie zajął się Marcin Piekarczyk z Poronina. Ostatnim rzemieślnikiem w tej branży był Ferdynand König, który pochodził z okolic Jordanowa. Kiedyś zatrzymał się w karczmie w Chochołowie i spotkał tam Jana Krzeptowskiego Sabałę, który postanowił ożenić go ze swoją córką. Młodzi Königowie zamieszkali w Chochołowie i wspólnie prowadzili farbiarnię oraz drukarnię tkanin. – Ferdynand König przyjeżdżał własnym wozem na jarmarki, odbierał od góralek czyste płótno, a na następnym targu oddawał zadrukowane i zafarbowane – tłumaczy Zofia Rak.

Drukowane tkaniny można było kupić na jarmarkach, m.in. po niedzielnych nabożeństwach przed kościołami w Poroninie, Chochołowie, Białce, a także na targowiskach w Czarnym Dunajcu i Nowym Targu.

Ręcznie farbowane i drukowane spódnice, tzw. farbonice, góralki nosiły na co dzień i od święta. Codzienne odzienie szyto z grubego płótna lnianego, a świąteczne z cienkiego. – Z płótna drukowanego były robione też zapaski i chusty, a w niektórych regionach Podtatrza również bielizna pościelowa – opowiada Zofia Rak.

Płótno było drukowane techniką batikową. Przy pomocy drewnianych klocków z wzorem z mosiężnych drucików, blaszek i sztyfcików farbiarz nakładał na tkaninę, rozłożoną na stole drukarskim, substancję izolującą, tzw. rezerważową. Była to płynna masa, która twardniała po nałożeniu na tkaninę. Następnie rzemieślnik zanurzał na dobę tkaninę w farbie indygo. Po wypraniu płótna i wypłukaniu masy izolacyjnej, otrzymywało się ciemnoniebieską tkaninę z drobnym białym wzorem. – W farbiarni w Chochołowie do sporządzania masy izolacyjnej używało się miejscowej gliny – wyjaśnia Zofia Rak. W farbę indygo farbiarze zaopatrywali się głównie w słowackim Twardoszynie.

Farbiarnie poza północnym i południowym Podtatrzem funkcjonowały też w sąsiadujących regionach – na Spiszu, Orawie i Liptowie. Na Słowacji drukarstwo i farbiarstwo tkanin były rzemiosłami, które najlepiej się rozwijały. Pracownie farbiarsko-drukarskie były niemal w każdym miasteczku.

Z czasem tkaniny fabryczne wyparły płótno tkane na warsztatach, a później ręcznie drukowane i farbowane, dlatego prawie 100 lat temu farbiarnie znikły z krajobrazu Podtatrza.

– Prezentowana wystawa ma na celu przypomnienie tego nie istniejącego już na Podtatrzu rzemiosła – przekonywała podczas wernisażu Zofia Rak. W zbiorach Muzeum Tatrzańskiego znajduje się prawie 100 form drukarskich, należących do Ferdynanda Königa z Chochołowa, ofiarowane w 1903 roku zakopiańskiemu muzeum przez Stanisława Ignacego Witkiewicza i Wojciecha Brzegę. Klocki te pokazywane są na ekspozycji. Poza tym wystawa prezentuje proces farbowania i drukowania płótna techniką batikową, a także wykorzystanie drukowanej tkaniny w strojach ludowych z Podhala, Spisza, Orawy i Liptowa oraz wnętrzach mieszkalnych. Można podziwiać precyzję wykonania klocków oraz różnorodność wzorów.

Na ekspozycji wystawione są też materiały archiwalne, m.in. stare fotografie. Wystawie towarzyszy film, dokumentujący ludowe farbiarstwo na Słowacji. Eksponaty pokazane na ekspozycji pochodzą ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego, a także kilku muzeów z południowej Polski i Słowacji.

Jolanta Flach