– Szałas to nie tylko zabytek architektoniczny, to symbol określonej kultury, kwintesencja życia pasterskiego. Ta wystawa pokazuje duszę szałasów – zachwycała się dr Urszula Janicka-Krzywda podczas otwarcia ekspozycji w krakowskim Muzeum Etnograficznym.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"3842"}

„Requiem dla szałasu” to fotografie autorstwa prof. Jana Rączki wykonane w latach 70. – Zdjęcia Rączki zobaczyłem przypadkiem rok temu, w czasie rozmowy towarzyskiej. Były bardzo marnej jakości, ale uderzyła mnie ich siła. Chciałem zobaczyć więcej, poprosiłem o pokazanie mi oryginałów. Żona pana Rączki przyniosła dużą teczkę i kiedy ją otworzyłem, zapadłem się w inny świat – tak Antoni Bartosz, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, rozpoczął konferencję prasową, zwołaną z okazji otwarcia wystawy.

Fotografie, które można oglądać na wystawie, to plon wypraw prof. Rączki w Tatry w latach 1972-1974. – W fotografiach Jana Rączki szałasy zostały przeniesione w inny wymiar. Zdjęcia te czynią z szałasów znak kultury. Drzewo jest częścią życia baców i szałasów – mówił Antoni Bartosz. – To jego spojrzenie, uważne spojrzenie, które wpatruje się w podszewkę rzeczywistości – dodaje dyrektor.

Nieobiektywne, pełne pasji spojrzenie na szałas przez prof. Rączkę stało się punktem wyjścia dla wystawy. – Ścieżka eksperymentalna, na którą się zdecydowaliśmy, robiąc tę wystawę, polega na tym, że chcieliśmy, żeby z tymi zdjęciami spotkała się bardzo współczesna wyobraźnia – zdradził zamysł dyrektor. Wizję szałasów Rączki podjął i rozwinął młody artysta – Aleksander Duraj, autor aranżacji. Udało mu się ze zdjęć prof. Rączki wydobyć nowoczesność formy.

Efekt zderzenia tych dwóch wyobraźni można oglądać od 19 marca. Na niewielkiej przestrzeni powstała bardzo ciekawa ekspozycja. Niestabilność pokazywanych szałasów podkreśla ażurowość ścianek. Tło, na których znajdują się fotografie, stanowi faktura drewna, pokazana w dużym przybliżeniu, z wydrążonymi przez korniki korytarzami.

– Dla prof. Jana Rączki drewno było pasją. Chodził po górach i fotografował zniszczone szałasy. Potem wywoływał zdjęcia w piwnicy, w wanience do mycia niemowląt – opowiadał Duraj.

Zajmująca się od lat badaniami nad pasterstwem karpackim dr Urszula Janicka-Krzywda mówiła podczas otwarcia wystawy o wymiarze duchowym drzewa, o istniejącej jeszcze u schyłku XIX wieku wizji świętego drzewa. Ten wymiar duchowy, magiczny, utożsamiany jest – jej zdaniem – także z szałasami. – Szałas to nie tylko miejsce, gdzie można się schronić przed deszczem, zrobić oscypka czy przyjąć cepra. To coś więcej. To kwintesencja tradycji pasterskiej, kwintesencja życia – przekonywała.

Wystawie towarzyszy niewielka książka, w której fotografiom prof. Rączki towarzyszy ciekawy tekst „Szałas i magia” autorstwa dr Urszuli Janickiej-Krzywdy.

Dla wielu wystawa w krakowskim muzeum będzie miała wymiar nostalgiczny. Nie ma już w tatrzańskim krajobrazie szałasów, które uwiecznił Rączka. Nie ma baców i juhasów, których można rozpoznać na fotografiach. Kto dziś np. pamięta słynnego bacę Murzańskiego z Gronia, który wypasał na Rusinowej Polanie, a do którego chodziło się nie tylko po oscypki, ale i po porady?

Beata Zalot

Jan Władysław Rączka – architekt, teoretyk architektury, pracownik naukowy, fotografik, podróżnik. Profesor Politechniki Krakowskiej. Przez całe życie fascynował się polską architekturą drewnianą i samym drewnem, o którym potrafił bardzo pięknie pisać. Fotografie szałasów jego autorstwa prezentowane były na wystawie w Zakopanem w latach 70.