Wydaje mi się, że znałem go zawsze. I zawsze wiązał mi się z Teatrem Telewizji, który jako jedyny w tamtych latach umożliwiał mi spojrzenie na jego twarz z bliska i poddanie się magnetycznemu urokowi jego oczu i spokojnego głosu.

Na scenie - w warszawskim Teatrze Dramatycznym, który przed laty, za dyrektury Holoubka, był moim ulubionym - widziałem go jeszcze w zamierzchłych czasach szkolnych po raz pierwszy na żywo jako Edypa w sztuce Sofoklesa.

Potem zapadła mi w pamięć jego inscenizacja "Mazepy" Słowackiego, gdzie wzruszająco prawdziwie grał króla Jana Kazimierza. Na słynnych Dejmkowskich "Dziadach" w Narodowym nie zdążyłem być: gdy spektakl zaczął być sławny i chodziły o nim pogłoski, że ponieważ jest odbierany jako antyradziecki, to zaraz go zdejmą - o bilety było bardzo trudno. I rzeczywiście, władze go zdjęły, co jak wiadomo, stało się pośrednią przyczyną wybuchu wydarzeń marcowych w 1968 roku.

Poznałem go osobiście dopiero w 1980 roku, kiedy już miało się na "Solidarność", a w każdym razie nastroje społeczne burzyły się w związku z... Olimpiadą w Moskwie.

I wtedy właśnie Teresa Chylińska, ówczesny prezes Towarzystwa Muzycznego, zaprosiła Gustawa Holoubka do udziału w IV Dniach Muzyki Karola Szymanowskiego. Wystąpił w zakopiańskiej "Atmie" 29 lutego 1980 roku, czytając kilka ocalałych fragmentów skandalizującej powieści Karola Szymanowskiego "Efebos", W części muzycznej tego wieczoru wystąpiła skrzypaczka Wanda Wiłkomirska z pianistą Tadeuszem Chmielewskim.

Dwa dni później fragmenty artykułu Szymanowskiego o Chopinie recytował notabene Zbigniew Zapasiewicz...

A potem była euforia "Solidarności", Kongres Kultury Polskiej w Teatrze Dramatycznym u Holoubka, który tymczasem został posłem (wraz z Władysławem Hasiorem z ramienia Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych byłem delegatem na Kongres, ale pojechał za mnie architekt Witek Dudziak, bo równolegle odbywał się w Zakopanem zjazd reaktywowanego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, którego byłem współorganizatorem), przewrócony orzeł i koksowniki na ulicach.

I szaro-bura rzeczywistość lat 80., którą staraliśmy się zmienić przy pomocy odniesień do kultury wyższej.

Okazją do tego stało się między innymi stulecie urodzin Stanisława Ignacego Witkiewicza, w 1985 r. Wymyśliliśmy sobie wtedy wspólnie z Martyną Parczewską i Michałem Gąsienicą Szostakiem czerwcowy festiwal "Zakopiańskim szlakiem Witkacego", w czasie którego wybitni aktorzy mieli czytać teksty Witkacego i o Witkacym, z towarzyszeniem muzyki z epoki.

Wszystko to miało się dziać w autentycznych wnętrzach z czasów Witkacego dla dość elitarnych gości, a potem być powtarzane w galerii BWA - dla pozostałych.

Gustaw Holoubek przyjął zaproszenie do występu w witkiewiczowskiej willi "Oksza", gdzie miał czytać listy "starego" Witkiewicza do syna.

Dwa dni przed początkiem festiwalu przyszedł do mnie do "Atmy" dość wysoki, ciemnowłosy pan, bez żadnych charakterystycznych rysów. Poprosił o chwilę rozmowy. - Jestem pracownikiem Służby Bezpieczeństwa w Zakopanem. Nazywam się Jan Kowalski.

Musiałem wyglądać, jakbym chciał się roześmiać, bo pospiesznie wyciągnął legitymację. - Nie wiem zupełnie, dlaczego wszyscy się śmieją, jak się przedstawiam. Czy to moja wina, że tak się nazywam?

Powiedział mi, że oni tam, w firmie, mają podzielone między siebie instytucje i "Atma" jest u niego na wykazie. I że musi - ale zrobi to z przyjemnością - nadzorować przebieg naszego festiwalu. - Bo wie pan, są tu różni aktorzy, nie wiadomo, co mogą powiedzieć, a sam pan rozumie, jaką mamy sytuację.

Sytuację mieliśmy podobno coraz lepszą, tak przynajmniej pisały gazety, więc nie bardzo wiedziałem, czego władza się boi.

Okazało się, że najwięcej Holoubka, który przecież demonstracyjnie prasnął mandatem poselskim zaraz po wygłoszeniu gorącego przemówienia w obronie rozwiązanej "Solidarności", ale także samego Witkacego, który miał nieszczęście zabić się 18 września i to bynajmniej nie z powodu entuzjastycznego podejścia do bratniej pomocy, udzielonej wtedy naszym zachodnim sąsiadom przez naszych wschodnich sąsiadów.

Zobaczyłem Kowalskiego w tłumie osób, moszczących się w "Okszy" na Holoubku. Naturalnie, uprzedziłem aktora o dodatkowym gościu.

Gustaw Holoubek pokiwał głową. - Publiczności się nie wybiera - powiedział sentencjonalnie. - Na pewno pan Kowalski się czegoś dowie, o czym wcześniej nie wiedział...

Aktorowi towarzyszyła skromna kapela ze słynnym Władysławem Zaryckim jako prymistą, a entuzjazm był niebywały. Pan Kowalski zapewne w raporcie nie miał wiele do napisania, podobnie jak na imprezie kilka dni później, kiedy to w "Cyrankiewiczówce" - czyli pałacyku Koziańskich na Kozińcu - występowała żona Holoubka, Magda Zawadzka, czytając fragmenty powieści Witkacego "622 upadki Bunga".

Piękne słowa odchodzą w przeszłość wraz ze wspaniałymi ludźmi, którzy je wypowiadali. Niestety, i one, i oni nigdy nie wracają.

Maciej Pinkwart