Chodzenie ze śmiertecką wielkopostną i palenie Judasza to dawne orawskie zwyczaje związane z Wielką Nocą.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"38855"}

Wielkanoc, czyli Uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego, to najstarsze i największe święto chrześcijańskie, obchodzone na pamiątkę zmartwychwstania Chrystusa. Obchody Świąt Wielkanocnych wiążą się z rozmaitymi obyczajami, tradycjami i obrzędami, które swe korzenie mają nie tylko w chrześcijaństwie, ale i w wierzeniach pogańskich. Zwyczaje ludowe miały na celu zapewnienie dobrego początku pracom polowym i zdrowiu ludzi.

W Lipnicy Wielkiej, położonej u południowych stóp Babiej Góry, zachowało się jeszcze wiele dawnych zwyczajów.

Niedziela Palmowa, zwana na Orawie Kwietną, rozpoczyna Wielki Tydzień. -  Na całej Górnej Orawie w tym dniu święci się w kościele palmy, nazywane w tym regionie "kyćkami, kycickami, bazickami". Są to gałązki wierzbowe z pączkami. Dla ochrony przed nieurodzajem należało do poświęcanego bukietu kycicek dołączyć gałązkę jałowca - opowiada Marcin Kowalczyk z Lipnicy Wielkiej, etnograf w Muzeum-Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej. - W każdy piątek Wielkiego Postu gospodarz robił jeden krzyżyk z drewna lub gałązek, w sumie było ich 7. Po poświęceniu kycicek 6 krzyżyków wkładano za krokiew w domu dla ochrony przed piorunami, a jeden krzyżyk wraz ze święconymi kycickami dawano do pierwszego siewu - tłumaczy.

Obrzędy wielkopostne tradycyjnie zaczynają się w Wielki Czwartek, pod Babią Górą nazywany Zielonym Czwartkiem. Zanim w kościele umilkły dzwony, słychać już było kołatki. Bezpośrednio po zawiązaniu dzwonów chłopcy obiegali kościół trzykrotnie, robiąc wielki hałas. W okresie od Wielkiego Czwartku do Wielkanocy terkotki miały zastępować kościelne dzwony i dzwonki ministrantów. Wierzono też, że ich dźwięk odpędza złe siły. - W Wielki Piątek obieganie z kołatkami po wsi miało prawdopodobnie zwoływać ludzi  do kościoła - przypuszcza Marcin Kowalczyk.

W Wielki Czwartek przy dźwiękach klekotek wielkopostnych i obrzędowych śpiewów chłopcy palili Judasza. - Kukłę, która była  podobizną Judasza, wykonaną ze słomy i ubraną w łachmany, wieszali na dzwonnicy lub drzewie, potem zrzucali, bili kijami i palili na ognisku - wyjaśnia Karolina Kowalczyk z Lipnicy Wielkiej, etnograf.

Wielkanoc przypada zawsze w niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca. Termin ten sprawia, że ze świętem związanych jest wiele obrzędów i zwyczajów podkreślających zakończenie zimy i początek wiosny.

W tradycji ludowej na Orawie czwartą niedzielę Wielkiego Postu nazywano bioło, śmiertno lub śródpostno. Kiedyś tego dnia był zwyczaj chodzenia ze śmiertecką wielkopostną. - W tym dniu pory roku walczyły ze sobą na śmierć i życie. Zawsze zwyciężała wiosna, a kolorem zwycięstwa jest biel - opowiada Karolina Kowalczyk. Dziewczęta robiły lalkę ze szmat zwaną śmiertecką, którą ubierały na biało, a do ręki dawały jej kosę. Była ona wykonywana na rusztowaniu w kształcie krzyża. Dziewczynki, również w białych sukniach, niosły kukłę przez wieś, odwiedzały domy, śpiewając "Sła śmiertecka z miasta...".  W zamian za śpiewy dostawały od gospodarzy dary w postaci jajek czy chleba. - Na koniec dziewczęta rozbierały lalkę albo chłopcy wyrywali ją dziewczętom i topili w potoku. Było to symboliczne pożegnanie zimy - zaznacza pani Karolina.

W czasie pierwszej orki bazie poświęcone w Niedzielę Palmową miały znaczenie symboliczne. Jeśli w Wielkim Tygodniu na polach nie było już śniegu, niektórzy gospodarze wychodzili orać, poza Wielkim Piątkiem. - Dla gazdy bardzo ważny jest pierwszy wiosenny wyjazd w pole. Gaździna wychodzi do niego ze święconą wodą i wiązką kicicek. Święci gazdę, który robi znak krzyża. Święci też konia i sprzęt rolniczy. Później razem wsiadają na wóz i jadą w pole, a pod pierwszą skibę gazda wrzuca gałązkę z kicicki i krzyżyk z Kwietnej Niedzieli - wyjaśnia etnograf.

W tradycji ludowej zakorzeniona jest głęboka wiara w magiczną moc wielkopostnych i wielkanocnych zwyczajów. - Zwiastują one pomyślność w urodzaju, chronią od złego. Zwyczaj śmiertecki oznacza odkupywanie się śmierci - kończy Karolina Kowalczyk.

* * *

Tygodnik Podhalański dziękuje zespołom "Orawskie Dzieci", działającym przy Szkole Podstawowej nr 2 w Lipnicy Wielkiej, i "Ziemia Orawska", który skupia młodzież z całej Orawy, oraz Orawskiej Grupie Teatralnej im. dra Emila Kowalczyka za przygotowanie i przedstawienie wielkanocnych zwyczajów orawskich.

Jolanta Flach