Strategia rozwoju „górnego” Zakopanego

Strategie rozwoju Zakopanego sporządzone w roku 1919 i 1929 procedowane były pod patronatem Ministerstwa Robót Publicznych. W obradach prowadzących do powstania dokumentów brały udział wybitne osobistości tamtego czasu takie jak: prof.  Walery Goetel,prof. Jan Gwalbert Pawlikowski, prof. Juliusz Zborowski. W owych planach Gubałówka była ekskluzywną dzielnicą Zakopanego! Zakopane podzielono na dwie części: na Zakopane „górne” - obejmujące całe pasmo Gubałówki i na „zakopiański dół”. Obydwie te części opisywano przeciwstawnie, jak niebo i piekło. Stoki Gubałówki były cenione ze względu na niepowtarzalny widok na Tatry, z powodu dużego nasłonecznienia i walorów klimatycznych, które szczególnie korzystnie wpływały na zdrowie mieszkańców i kuracjuszy. Natomiast „zakopiański” dół należał do strefy, która dla zdrowia była wręcz szkodliwa! Już w latach dwudziestych ubiegłego wieku problemem miasta było zapylenie powietrza.

Profesor Juliusz Zborowski niemal sto lat temu pisał:

„wymagają poparcia badania pyłu zawieszonego. Stan bowiemzadymienia Zakopanego zaczyna być naprawdę groźny”. Już wtedy znane byłopojęcie pyłu zawieszonego.

Z kolei dr Józef Żychoń stwierdził:

„Przekształcenie Zakopanego - uzdrowiska w Zakopane - miasto budzi poważne obawy. I nie pomoże ofiarowanie Gubałówki na dzielnicę leczniczą, gdy u podnóża jej będzie żyło miasteczko i podkurzało powstałe tam sanatoria. W Anglii nie wolno już wypuszczać czarnego dymu z kominów. Jeśli pali się węglem, który najwięcej tego czarnego dymu wytwarza, to muszą być odpowiednio urządzone paleniska, by ilość tego szkodliwego dymu zmniejszyć.”

To są cytaty z przed stu lat!!!

Ze względu na szczególne walory krajobrazowe i klimatyczne na Gubałówce zarezerwowano teren pod budowę sanatoriów i obiektów infrastruktury sportowej. Były też pomysły, aby dzisiejszą zakopiankę wytyczyć dla ruchu samochodowego jako autostradę widokową i aby przebiegała ona przez szczyt Gubałówki. W latach dwudziestych ubiegłego wieku nie spodziewano się raczej, jak wielki rozmiar osiągnie ruch samochodowy w przyszłości. I akurat dobrze, że ten pomysł nie został wdrożony.

Rozbudowa sanatoriów na Gubałówce miała licznych przeciwników, którzy mieli obawy, aby Zakopane nie stało się „gruźliczą stolicą Polski”. Argumenty tej części ekspertów w strategii rozwoju Zakopanego wyraził architekt Adam Hełm-Pirgo:

„Zakopane ma być w pierwszym rzędzie letniskiem, stacją turystyki i sportów zimowych. Przewija się w referatach i w dyskusji myśl tworzenia dzielnicy sanatoryjnej, zgodnie na południowych stokach Gubałówki. Mieszanie bowiem chorych ze zdrowymi czyni z Zakopanego nie uzdrowisko, lecz główne rozsiedliło gruźlicy na całą Polskę, w rezultacie musi przekreślić Zakopane jako miejscowość dla zdrowych, żądnych wypoczynku, turystów i sportowców. Żeby do Zakopanego przestali ściągać gruźlicy, trzeba najpierw usunąć z niego wszystkich lekarzy i żadnemu z nich nie pozwolić się tu osiedlić.”

Bardzo obszernie o planach zagospodarowania Gubałówki w 1919 roku wypowiedział się prof. Jan Gwalbert Pawlikowski - mieszkaniec Zakopanego i właściciel willi „Pod Jedlami” na Kozińcu. W pełni aprobował on pomysł powstania na zboczach Gubałówki dzielnicy sanatoryjnej, która miała urosnąć do rangi „polskiego Davos”. Jednak dostrzegał on wielką potrzebę pozostawienia części Gubałówki jako terenów spacerowych i sportowych. Aby zbocza Gubałówki udostępnić do tych celów, konieczne było - według Jana Gwalberta Pawlikowskiego - wybudowanie na Gubałówkę dróg jezdnych, ścieżek dla pieszych i kolejki zębatej. Może być to dla niektórych z Państwa wielkim zaskoczeniem, że ten wybitny człowiek, postulator utworzenia w Tatrach parku narodowego, który przez radykalne organizacje ekologiczne uważany jest dzisiaj za protoplastę ochrony przyrody, postulował wybudowanie kolejki zębatej. Najwyraźniej więc potrafił on wyważyć co rzeczywiście dla przyrody jest szkodliwe w sposób istotny, a co nie ma większego znaczenia. Niewątpliwie wybudowanie kolei na Gubałówkę nie było szkodliwe.  Już w 1919 roku Jan Gwalbert Pawlikowski uznał, że najbardziej odpowiednim miejscem do wybudowania takiej kolei jest rejon Gładkiego.

Oto, co pisał Jan Gwalbert Pawlikowski o budowie kolei na Gubałówkę.

 „Kolejka ta powinna iść po zachodniej stronie jaru, biegnącego z Gubałówki ku kościołowi Jezuitów, z punktem wyjścia po za kościołem Jezuitów nad potokiem Cichym. Siła pociągową byłby ciężar wody (funiculaire) przy systemie dwóch wagonów, z których jeden szedłby w górę, a drugi obciążony wodą w dół. Potrzebna wodę można by brać z potoków w jarze. W najgorszym razie można by zbudować turbinę w Cichej Wodzie. Na szczycie lub pod szczytem Gubałówki koło stacji końcowej kolejki, należałoby postawić wielki hotel z restauracją. W zimie stałby się on punktem oparcia dla sportu saneczkowego i narciarskiego.  Równolegle do kolejki powinien prowadzić tor saneczkowy, dla którego kolejka powinna być wyciągiem, podobnie, jak ma to miejsce w Szmeksie.” (tak ówcześnie nazywano Stary Smokowiec  w Tatrach Słowackich, przyp. autora)

Ponownie kwestię wybudowania kolei linowej na Gubałówkę podniesiono podczas sporządzania strategii rozwoju Podhala i Zakopanego w 1929 roku. Na temat kolei na Gubałówkę wypowiedział się dyrektor zakopiańskiej Elektrowni Miejskiej inż.Jan Kontrymowicz Ogiński, który opracował w szczegółach projekt budowy kolejki linowej na podporach na Gubałówkę. Inwestycja przewidywała budowę trzech stacji: dolnej, górnej i pośredniej. Zostali już nawet wstępnie wybrani wykonawcy tej inwestycji, którymi byli: specjalistyczna firma Bleichert z Lipska i Stocznia Gdańska. Ponieważ jednak gmina nie mogła wtedy wziąć na swoje barki takich zobowiązań finansowych (sic!), budowa nie została podjęta. Interesująca była argumentacja inż. Ogińskiego, przemawiająca za budową kolei linowej.

„Kolejka linowa ma tę wyższość nad zwyczajną zębatą, że nie zachodzi potrzeba wykupienia gruntów na całej powierzchni trasy, gdyż właściciele terenów zadowolić się mogą małą odpłatą za użytkowanie słupa powietrza, koszta zaś konserwacji są o wiele mniejsze. Największym atutem kolei linowej jest fakt, iż w czasie opadów śnieżnych nie zachodzi potrzeba oczyszczania toru, co przy naszych opadach atmosferycznych wymagałoby całych brygad ratowników. W ten sposób kolej ta funkcjonując bez przerwy cały rok służyłaby nie tylko jako stała komunikacja mieszkańców na Gubałówce, otworzyłaby nowe tereny narciarskie, bobslejowe, a mając zapewniony przewóz materiałów budowlanych stałaby się jednym z najbardziej rentujących się przedsiębiorstw gospodarki miejskiej.”

Takie główne wnioski i postulaty, które dotyczyły Gubałówki zawarte były w strategiach rozwoju Zakopanego w okresie międzywojennym. Z uznaniem oceniam działania  lokalnych władz Zakopanego i merytoryczny poziom dyskusji nad planami zagospodarowania Gubałówki z tych czasów. Ich ranga - zważywszy na zaangażowanie centralnych władz państwowych i ówczesnego Ministerstwa Robót Publicznych -  była bardzo wysoka. Uważam, że Gubałówka jako obszar o wybitnym znaczeniu dla rozwoju sportu i turystyki powinien zasługiwać na większą uwagę obecnych władz naszego miasta i regionu. Tymczasem uchwały podejmowane przez Radę Miasta Zakopanego określane są przez prasę jako „pogrzeb Gubałówki” a w nowej Strategii Rozwoju Zakopanego słowo Gubałówka nie jest wymienione nawet jeden raz !!!. Co prawda w graficznej mozaice słownej, w niewiele znaczącym obrazku jest ślad, że liczne postulaty mieszkańców w sprawie Gubałówki były wnoszone. Jest to dla mnie dziwne, że w związku z tymi postulatami nie ma żadnej informacji o Gubałówce.  Należy podkreślić, że postulaty w strategiach rozwoju z okresu międzywojennego były ich główną treścią.

Porównując debaty nad rozwojem Zakopanego z lat międzywojennych trzeba zauważyć, że między jej uczestnikami toczyły się bardzo ostre, ale merytoryczne spory i co ważne - zachowywana była w nich właściwa kultura dyskursu. Z wielkim bólem muszę powiedzieć, że ostatnio w debatach na temat Gubałówki, tutaj w naszym Urzędzie Miasta niewiele było merytorycznej dyskusji, natomiast niestety wystąpiły w niej nieparlamentarne zwroty i zachowania. W trosce o interes prywatny i publiczny jako Stowarzyszenie Rozwoju Gubałówki będziemy zabiegać o pomoc władz w celu rozwiązania wielu problemów Gubałówki. Zagospodarowanie całego Pasma Gubałowskiego powinno być nowoczesne i powinno sprostać wymaganiom  XXI wieku. Cykl spotkań i konferencji organizowany przez Stowarzyszenie Rozwoju Gubałówki jest ważnym etapem naszych działań i mamy nadzieję, że przybliży nas do skutecznych i dobrych rozwiązań. Musimy zainteresować rozwojem i zwiększeniem niewątpliwych korzyści z nimi związanych prywatnych właścicieli, działaczy społecznych, a przede wszystkim najwyższe władze państwowe, gdyż Gubałówka ciągle należy do polskich „Sreber Rodowych” jak, np. Kasprowy Wierch, Wawel, Zamek Królewski czy molo w Sopocie. Żadne mądre państwo takich sreber nie sprzedaje i nie rzuca w kąt, tylko o nie dba i pokazuje światu! Członkowie Stowarzyszenia Rozwoju Gubałówki mają świadomość z wartości historycznej, dawnej trasy narciarskiej wiodącej wzdłuż torów kolei linowo-terenowej. Powinna to być najbardziej atrakcyjna trasa zajazdowa w Paśmie Gubałowskim i na całym Podhalu. Ma ona tutaj najwyższe przewyższenie, sięgające 300 metrów i schodzi ona w dół, wprost do Krupówek - do samego serca Zakopanego.

Andrzej Gibała

Osoby zainteresowane współpracą ze Stowarzyszeniem Rozwoju Gubałówki proszę o kontakt pod adresem e-mail: s.r.gubalowki@gmail.com