Ale dla nas najważniejsze są opinie ekspertów. Dlatego wciąż podnosimy naszą wiedzę podczas kursów i spotkań z fachowcami.

Poprosiliśmy profesora Ryszarda Kolstrunga, wybitnego specjalistę hipologa z Katedry Hodowli i Użytkowania Koni Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie, aby wyraził swoje zdanie na temat podkuwania naszych koni. Profesor wielokrotnie uczestniczył w prowadzonych na Palenicy Białczańskiej i Włosienicy badaniach koni z Morskiego Oka i zawsze chętnie udzielał nam cennych rad, za które serdecznie dziękujemy.

---

Podkuwanie - zło konieczne

Konie współczesne muszą być podkuwane gdyż metalowa podkowa osłania róg kopyta przed nadmiernym ścieraniem się o asfalt lub bruk. Ponadto do podkowy można umocować elementy zabezpieczające przed ślizganiem się. W pewnym zakresie podkowa zmniejsza ryzyko podbicia kopyta przy poruszaniu się konia na podłożu nierównym - kamienistym.

Można więc pomyśleć, że z podkuwania są same korzyści. Niestety aby podkowa mogła być trwale przymocowana do podkowy trzeba przybić ją gwoździami (hufnalami) do stosunkowo cienkiej ściany puszki kopytowej. Grubość jej u dużych koni to kilkanaście milimetrów. Zawsze jest to drastyczna ingerencja w ściany puszki kopytowej, dodatkowe obciążenie kończyn oraz ograniczenie naturalnej mechaniki kopyta. Czasami jest to jednak konieczne dla dobra konia.

W warunkach naturalnych prawidłowo ukształtowane kopyto zachowuje pewną elastyczność, dzięki której pełni rolę amortyzatora w kontakcie z twardym podłożem. Pod wpływem ciężaru konia kopyto nieznacznie zmienia swój kształt ( jak opona samochodowa). Tylne części ( tzw. kąty wsporowe i ściany przekątne) ślizgają się po podłożu i rozszerzają na boki. W amortyzacji bierze też udział strzałka rogowa ( przez górali nazywana żabą), która gdy jest duża i elastyczna w kontakcie z podłożem rozszerza się. Wewnątrz puszki kopytowej strzałka gąbczasta ulega spłaszczeniu ( jak dętka w oponie). Po ustąpieniu nacisku - podniesieniu kończyny struktury te zwężają się. Jest to nazywane właśnie "mechaniką kopyta" co ma znaczenie nie tylko w amortyzacji, ale także w intensywności przemieszczanie się krwi wewnątrz kopyta co wpływa na jego ożywianie a więc rośnięcie i strukturę rogu.

Róg kopytowy musi być twardy lecz elastyczny. Za suchy łatwo pęka, za kruchy lub słaby strzępi się i podkowiaki trzymają słabo a niekiedy róg ścian odłupuje się i kolejnej podkowy nie ma do czego przybić.
 
Pokucie kopyta zabezpiecza brzeg przed nadmiernym ścieraniem, lecz odsunięcie strzałki od podłoża powoduje, że opisana powyżej mechanika jest zakłócona, a przy nieprawidłowym przybiciu podkowiaków całkowicie ograniczona.

Niezwykle istotne jest aby podkowa była dopasowana do kopyta a nie kopyto do podkowy co niestety często można stwierdzić u koni fiakrów pracujących na trasie do Morskiego Oka. Trzeba wiedzieć, że kończyny i kopyta koni bardzo rzadko są wszystkie idealne. Niemal u każdego konia (ogólnie mówiąc) można stwierdzić mniejszą lub większą wadę kończyny a w następstwie też kształtu kopyta.

Obecnie są dostępne w handlu różne typy i rozmiary podków ale o idealnym kształcie dla kopyt prawych i lewych, przednich i tylnych. Dlatego dobry podkuwacz do każdego kopyta nie tylko dobiera właściwą wielkość podkowy, ale także dopasowuje jej kształt uwzględniając indywidualne cechy kopyta. Podkowę można w pewnym zakresie formować na zimno, lecz najlepiej dopasować ją na gorąco (podkowę nie kopyto). Godni polecenia fachowcy jeżdżą samochodami "ruchomymi kuźniami" w których posiadają także piece gazowe do grzania podków.

Dobrze dopasowana podkowa musi być w momencie przybijania trochę za duża: do 1-2 mm z przodu i z boku a prawie do połowy szerokości ramienia podkowy z tyłu. Powinna wystawać także poza kąty wsporowe. Wynika to z dwóch faktów. Po pierwsze - kopyto rośnie przez cały czas ( tak jak paznokieć u ludzi) a jego kształt ( w przekroju podobny do trapezu) powoduje, że po pewnym czasie brzeg kopyta staje się szerszy od podkowy. Podkowę po kilku tygodniach trzeba przekuć a kopyto skrócić, wszak nie ściera się ono o podłoże. Po drugie - amortyzacja (mechanika) kopyta polega na rozszerzaniu się ścian przedkątnych ( za najszerszym miejscem kopyta) i kątów wyporowych, muszą się więc one ślizgać po ramionach podkowy. Gdy podkowa jest za wąska ściany przekątne spadają z ramion, gdy jest za szeroka wpadają do środka i ściskają zamiast rozszerzać strzałkę. Podkowa za krótka może powodować bolesne odgnioty piętek.

Innym problemem jest sytuacja gdy kiepski podkuwacz wbije podkowiaki za daleko do tyłu i zablokuję mechanikę kopyta.

Przybijanie podkowy - wbijanie hufnali to sztuka wymagająca wiedzy, wyczucia i dużych umiejętności. Róg ściany jest stosunkowo cienki, a pod nim jest ukrwiona i unerwiona tkanka tzw. tworzywo kopyta. Nieumiejętny podkuwacz łatwo może doprowadzić do zagwożdżenia. Jest to bardzo bolesny uraz tworzywa kopyta, przy czym nawet po usunięciu gwoździa może nastąpić proces ropny.

Z powyższych powodów podkuwanie koni należy zlecać fachowcom dobrym choć niekoniecznie tanim, aby przez właściwe dopasowanie i przybicie podkowy zapewnić pracującym koniom jak największy komfort poruszania się.

Odrębne budzące zastrzeżenia zagadnienie to jakie stosować podkowy. Jak wcześniej podałem jedną z funkcji podków jest zapobieganie ślizganiu się koni pracujących na asfalcie. W przypadku koni sportowych trzeba zapobiegać ślizganiu się na trawie i innych podłożach toru przeszkód.

Najczęściej stosowane są podkowy płaskie - pantoflowe z wkręcanymi gwintowanymi hacelami. Hacele mogą mieć różny kształt, długość i twardość. Na asfalt dobrze nadają się hacele z widiami, a w przodkach podków krótkie sztyfty widiowe zapobiegające ślizganiu, ale także szybkiego ścieraniu się podkowy. Zaletą podków hacelowych jest to, że hacele można, a nawet powinno się wykręcać na okres transportu i przebywania w stajni. W przypadku nierównego ścierania haceli możliwa jest zamiana prawy na lewy lub wymiana na nowe.

Dawniej powszechnie stosowane były podkowy gryfowe z odkutymi lub wspawanymi przedłużeniami (w kierunku podłoża) tylnych ramion podkowy i zębcem na przodku. Podkowy takie dobrze sprawdzały się na miękkim gruncie. Wadą ich używania na twardym podłożu jest to, ze gdy w wyniku nieprawidłowego ruchu konia gryfy lub zębiec ścierają się nierówno, nie można z tym nic zrobić aż do następnego przekucia.

Ślizganiu mogą także zapobiegać podkowy z gumą. Gruby kawałek gumy łączący tylne ramiona nie tylko przeciwdziała poślozgowi, spełnia on także rolę amortyzującą uderzenia kopyta o asfalt, a także w pewnym zakresie odciąża ścięgna kończyn konia, szczególnie w pracy pod górę. Jednak ten rodzaj podkowy także nie jest bez wad. Pod gumą łatwo dochodzi do gnicia strzałki w wyniku czego zanika ona i kopyto się zawęża, źle założone nity mocujące gumę, gdy ta ulegnie starciu mogą niszczyć a nawet kaleczyć kąty wyporowe. Dobrze wykonana podkowa z gumami powinna być "zwarta" tzn. połączona między ramionami metalowym łącznikiem na którym powinna opierać się strzałka rogowa kopyta, nity wkręcane, a przodki zaopatrzone w sztyfty widiowe zapobiegające szybkiemu ścieraniu.

Z ważnych uwag kierowanych do fiakrów chciałbym podkreślić konieczność regularnego przekuwania kopyt tak aby nie przerastały podków. W odniesieniu do podkuwaczy wydaje się niezbędne spotkanie dyskusyjno-szkoleniowe pod egidą Stowarzyszenia Przewoźników., które powinno podnieść poziom wiedzy ogólnej a również być forum przekazania uwag ale także pozytywnych doświadczeń.

dr hab. Ryszard Kolstrung
Katedra Hodowli i Użytkowania Koni Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie
autor broszury " O potrzebie pielęgnacji kopyt koni" wydanej prze PZHK 2014
współautor książki "Pielęgnacja i podkuwanie kopyt koni" wyd. PWRiL 2004

---