Ikony swojej epoki. Surrealistki w historii sztuki. Mamy dla Was książki

Wielkie artystki ale i wielkie nieobecne - czy czuje się Pani ambasadorką Leonory Carrington, Leonor Fini i innych surrealistek?
Byłabym zaszczycona, gdybym mogła być ambasadorką tych wielkich artystek. Myślę jednak, że tymczasem całą pracę wykonuje znakomita feministyczna historyczka sztuki – Whitney Chadwick, która w swojej książce „Artystki i surrealizm” wydobywa je z niebytu i prezentuje ich twórczość oraz ich ogromny wpływ na tworzenie i rozwój ruchu surrealistycznego. Niemały wysiłek podjęła też tłumaczka książki i historyczka sztuki - Anna Arno, która nie tylko przełożyła dzieło Chadwick, ale też wspaniale je promuje.

Jak ich twórczość wygląda na tle twórczości surrealistów. Czy w ogóle możemy dokonywać takich porównań?
Nie jestem historyczką sztuki, żeby dokonywać takich porównań. Dla mnie cały surrealizm jest niezwykle świeży, twórczy, fascynujący. Na paryskiej wystawie w Centre Pompidou z okazji stulecia surrealizmu w zeszłym roku pokazano stosunkowo dużo prac kobiet, wiele z nich naprawdę wybitnych. Powoli trend się zmienia i artystki zaczynają być doceniane. Widać to nawet na rynku sztuki. Na przykład prace Leonory Carrington osiągają rekordowe ceny (18 listopada 2023 roku jej słynna rzeźba „Cat Women” z 1951 roku została kupiona za kwotę 11,38 mln dolarów, a w maju 2024 roku rekordową cenę osiągnął jeden z ważniejszych jej obrazów „Rozproszony Dagobert” z 1945 – 28,5 mln. dolarów). Wiele surrealistek realizowało się twórczo również za pomocą słowa, między innymi Leonora Carrington, Remedios Varo, Dorothea Tanning, Ithell Colquhoun, a także nieobecna w książce niemiecka surrealistka Unica Zürn. Ich książki są obecnie częściej czytane, a niektóre dostępne są już w polskich przekładach. Organizuje się także coraz więcej wystaw indywidualnych. Na przykład od 26 lutego będzie można zobaczyć retrospektywę Leonor Fini w Mediolanie, a całe Biennale w 2022 roku aż skrzyło się od obrazów surrealistek.

Czy surrealiści uważali je za artystki równe sobie? W końcu był to ruch, do którego należało najwięcej twórczyń w historii (do tamtych czasów)?
Rzeczywiście surrealiści podziwiali kobiety i chętnie przyjmowali je do ruchu. Ich głównym zadaniem jednak miała być rola muzy, która inspiruje twórczo mężczyznę. Breton był zdania, że kobiety powinny być wolne i żyć według własnych reguł, jednak dyskusje na temat zakresu tej wolności odbywały się tylko w męskim gronie. Zatem choć surrealiści doceniali kobiety, to jednak jako artystki były przez nich raczej pomijane.

Mało kto wie, że Leonor Fini przez wiele lat była związana z polskim intelektualistą Konstantym Jeleńskim - jak dużą rolę pełnił w jej życiu?
Według zarówno Chadwick, jak i Anny Arno, która jest autorką monografii o Konstantym Jeleńskim, Leonor Fini pełniła istotną rolę w życiu swoich mężczyzn. To ona była osobą dominującą w tych związkach, kreowała je i nimi kierowała. Miała bardzo swobodny stosunek do seksu i najczęściej żyła w trójkątach, w których jeden z mężczyzn był bardziej przyjacielem a drugi kochankiem.

Skąd wzięło się Pani zainteresowanie zapomnianymi artystkami i feministyczną historią sztuki? Jak to się stało, że zaczęła Pani wydawać książki o tej tematyce?
Już od wielu lat fascynują mnie artystki, głównie nowożytne, bo o nich wiemy naprawdę niewiele. Historyczki sztuki i badaczki od dawna interesują się tym tematem, mimo to w podręcznikach do historii sztuki wciąż znajdziemy niewiele artystek, a zdarza się, że w ogóle ich nie ma. Jednakże materiałów jest sporo, choć są to często bardzo wąskie, profesjonalne i  niekiedy hermetyczne teksty, które kurzą się na półkach naukowych bibliotek. Uwielbiam wyszukiwać takie publikacje, na szczęście można je już w dużej mierze znaleźć w internecie.

Od kilku lat w księgarni Smak Słowa w Sopocie prowadzę cykl poświęcony artystkom „Wernisaż jednego obrazu”. Przedstawiam tam sylwetki wielkich malarek, których nazwisk próżno szukać w podręcznikach historycznosztucznych. Mówiłam między innymi o Lavini Fontanie, Elisabetcie Sirani, Angelice Kauffmann, Artemizji Gentileschi, Sofonisbie Anguissoli, Rosalbie Carrierze, ale także o bardziej nowoczesnych artystkach – impresjonistce Berthe Morisot, ekspresjonistce Kathe Kollwitz czy abstrakcjonistce Hilmie af Klint. Właśnie studiowanie ich twórczości rozbudziło moje zainteresowanie i chęć poszukiwania odpowiedzi, co takiego się wydarzyło, że dzisiaj ich w ogóle nie znamy.

Myślę, że pierwsza książka, którą wydaliśmy z zakresu feministycznej historii sztuki, kultowy już esej Lindy Nochlin „Dlaczego nie było wielkich artystek?”, znakomicie odpowiada na to pytanie. Natknęłam się na tę książkę w jednym z muzealnych sklepików w Paryżu, ale w tej chwili nie ma w Europie muzealnego sklepu, w którym nie znajdzie się tego eseju przynajmniej w dwóch językach. Bardzo się cieszę, że mamy go też po polsku.

W ostatnim czasie pojawiło się dużo książek przywracających kobietom miejsce w historii sztuki, dlaczego Pani zdaniem dzieje się to właśnie teraz?
Rzeczywiście mamy do czynienia ze swoistym renesansem sztuki kobiet. Na świecie ten trend zaczął się nieco wcześniej niż w Polsce, ale cały czas się rozwija. Widać to nie tylko na rynku wydawniczym, który zalany jest obecnie ciekawą literaturą na temat artystek, ale również w galeriach, które coraz częściej poświęcają kobiecym malarkom duże wystawy. Już w tym roku byłam na wspaniałej wystawie Hilmy af Klint w Bilbao, w lutym w Mediolanie organizowana jest wystawa Leonor Fini, a w Paryżu będzie można zobaczyć Susan Valandon, Artemizję Gentileschi i Gabriele Münter, zapowiadane są też przeglądowe wystawy artystek skandynawskich w Helsinkach, czeskich w Pradze i niemieckich w Wiedniu. To prawdziwy wysyp i duże szczęście dla osób, które interesują się sztuką kobiet. Wiele artystek pokazywanych jest po raz pierwszy, ale przy okazji wystaw wydawane są katalogi, dzięki którym mamy szansę dowiedzieć się o nich nowych, interesujących rzeczy.

Czy któraś z artystek zaprezentowanych w książce jest Pani szczególnie bliska?
Moim surrealistycznym odkryciem w tej książce jest artystka i badaczka Grace Pailthorpe. Urodziła się w 1890 roku, studiowała medycynę, a następnie psychoanalizę, która na surrealistów miała ogromny wpływ. Po studiach Grace zajęła się naukowo psychologią kryminalną i opublikowała raport ze swych badań „Studia z psychologii kryminalnej”, a w 1928 roku założyła pierwszy na świecie instytut, który zajmował się naukowymi metodami leczenia skłonności przestępczych. W trakcie swych badań zainteresowała się także twórczością osób chorych psychicznie i pismem automatycznym i te zainteresowania pchnęły ją w kierunku surrealizmu. W 1938 roku opublikowała tekst „Naukowe aspekty surrealizmu”, w którym dowodzi, że sztuka pełni ważną funkcję psychologiczną. Może nie była wielką malarką, bo jej obrazy są nieskomplikowane technicznie, ale niezwykle twórcze i barwne, a połączenie sztuki z analizą psychologiczną niezwykle mnie interesuje jako psycholożkę.

Czy planuje Pani kolejne publikacje w tym nurcie?
Tak, oczywiście. Zwłaszcza w tym roku w Wydawnictwie Smak Słowa będzie prawdziwy wysyp wspaniałych książek o sztuce. Przede wszystkim będziemy rozwijać serię „Miniatury o Sztuce”, w której ukazują się ważne teksty z różnych dziedzin historii sztuki pisane przez wybitnych specjalistów. Są to pięknie ilustrowane eseje, które przybliżają czytelnikowi wąskie, ale bardzo ważne w sztuce zagadnienia. W tym roku ukażą się następujące tomy: „O freskach” E. H. Gombricha, „O Gauguinie” Griseldy Pollock. W drugiej połowie roku opublikujemy kultową książkę feministycznych historyczek sztuki Rozsiki Parker i Griseldy Pollock „Dawne mistrzynie. Kobiety, sztuka i ideologia” oraz książkę polskiej historyczki sztuki Magdaleny Ujmy „Skandale w sztuce”. Planujemy również wydawać biografie intrygujących artystek. Pierwszą książką w tej serii będzie biografia Leonory Carrington autorstwa Joanny Moorhead, a kolejną pierwsza na świcie biografia Hilmy af Klint napisana przez niemiecką historyczkę sztuki Julię Voss. Jednym słowem, będzie co czytać. Mam nadzieję, że każdy znajdzie dla siebie coś interesującego w naszej ofercie z dziedziny historii sztuki.

Dla naszych czytelników mamy 3 egzemplarze książki „Artystki i surrealizm”. Po jednym otrzymają osoby, które jako pierwsze wyślą do nas mail w piątek 28.02 o godzinie 14 na adres: konkurs@24tp.pl. W treści prosimy podać imię, nazwisko i adres. Tytuł maila: Surrealistki.

opr. an