2010-05-12 21:55:44

Zaczęło się od łyżnika

Ich kolekcja etnograficzna inspirowała Stanisława Witkiewicza. Pod koniec XIX stulecia Maria i Bronisław Dembowscy gromadzili sztukę ludową i przedmioty codziennego użytku, które znajdowali w góralskich chałupach.

Obok „Sienkiewiczówki” przy dzisiejszej ulicy Zamoyskiego, nad brzegiem Foluszowego Potoku stała willa Chata, okazały czteroizbowy dom góralski wybudowany w 1882 roku przez Wojciecha Roja, cieślę i przewodnika tatrzańskiego na gruncie odsprzedanym przez Tytusa Chałubińskiego. W Chacie osiedli Maria i Bronisław Dembowscy – kolekcjonerzy podhalańskiej sztuki ludowej. W 1886 roku przybyli z Warszawy pod Giewont na stałe, ze względu na stan zdrowia Marii. Wkrótce Dembowscy stali się czołowymi działaczami społecznymi. Gromadziła się u nich cała ówczesna zakopiańska elita. Po sąsiedzku mieszkał Tytus Chałubiński. Tutaj tworzył Henryk Sienkiewicz, często zachodził Stanisław Witkiewicz. Stałym bywalcem Chaty był Jan Krzeptowski Sabała.

Wkrótce po przyjeździe do Zakopanego Dembowscy udali się na wycieczkę na Furmanową, na stoki Gubałówki. W jednej z chałup Maria Dembowska zachwyciła się pięknie zdobionym łyżnikiem i dostała go w prezencie. Ten łyżnik zapoczątkował pasję kolekcjonerską Dembowskich i ich kolekcję sztuki ludowej. Stanisław Witkiewicz w szkicu „Po latach” (1906) odnotował: „Szczęśliwa ręka, która z mroku chałupy wyniosła na blask słońca i myśli pierwszy łyżnik, zanieciła iskierkę, z której, jak mówią górale, ospaliła się wielga watra, której promienie sięgają do najdalszych zakątków Polski”. A Jan Grzegorzewski, literat, etnograf, orientalista, który bywał u Dembowskich, pisał: „Dla Dembowskiego… każdy zabytek, każdy ułamek tej góralszczyzny miał wartość nieocenioną… rysunek od drzwi z motywem tatrzańskim, czerpak juhaski, lub haft kobiecy ważyły u niego tyle, a może więcej, niż wszystkie Schliemanowskie wykopaliska starej Hellady. Za (…) łyżnikiem, czapką starą harnasia gotów był wyczekiwać miesiącami, byle zdobyć do swoich zbiorów (…)”.

Z Chaty do muzeum

Maria i Bronisław Dembowscy przekazali kolekcję etnograficzną w darze Muzeum Tatrzańskiemu. Tworzyli ją w latach 1886-1893. – Kolekcja Dembowskich składa się z przedmiotów etnograficznych. Są też dzieła sztuki wysokiej – mówi Anna Kozak, kustosz działu etnograficznego w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem. – Wolą Dembowskich było, aby kolekcja znalazła się w muzeum, dlatego w naszej placówce jest ok. 350 eksponatów etnograficznych. Natomiast Maria Dembowska chciała, aby inne dzieła sztuki – głównie obrazy Witkiewicza – trafiły do Muzeum Narodowego w Krakowie – podkreśla. Wola Dembowskich nie była zapisana w formie testamentu, tylko słownie wyrażona przy osobach im najbliższych.

„Urodzinowymi prezentami dla Marii od Witkiewicza były specjalnie na tę okazję przez niego malowane obrazy. W większości były to olejne pejzaże tatrzańskie lub kresowe, które systematycznie powiększały galerię prac Witkiewicza w Chacie” – pisała Hanna Błaszczyk-Żurowska w artykule „Maria i Bronisław Dembowscy – gospodarze zakopiańskiej Chaty”. Sporo swoich obrazów Witkiewicz datował w prawym dolnym roku: 23 lipca… – w kolejne urodziny Marjalki, jak ją nazywał.

Od prawie roku część kolekcji Dembowskich znalazła swoje stałe miejsce w filii Muzeum Tatrzańskiego, w chałupie na Rojach, należącej niegdyś do góralskiej rodziny Gąsieniców Sobczaków, położonej nieopodal zabytkowej zabudowy ulicy Kościeliskiej. Ekspozycja nosi tytuł „Styl zakopiański – inspiracje” i pokazuje to, czym zachwycił się Stanisław Witkiewicz i później wykorzystał w tworzeniu stylu zakopiańskiego. „Myśmy znaleźli górala w pysznej, ozdobnej chacie, otoczonego artyzmem, który przezierał z każdego sprzętu, każdego szczegółu pospolitego użytku. Jego chałupa była skarbnicą kultury dawnej, przechowywanej przez ten lud, kultury, która wprawdzie żyła, ale nie rozwijała się wskutek nieruchomości warunków ludowego życia. Była też skazana na konanie, na zanik i zdawała się czekać ocalenia, wołać o ratunek. Uratowaliśmy. Chata góralska wydała z siebie typ wyższego budownictwa (…) – pisał w „Po latach” Stanisław Witkiewicz. Eksponaty z Chaty pożyczał Władysław Matlakowski. Fotografował je, a następnie zilustrował nimi swoją pracę „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu”.

Kolekcja

Kolekcję złożoną z prawie 350 eksponatów tworzą obrazy na szkle, łyżniki, rzeźba ludowa, ceramika, góralskie odzienie i sprzęty pasterskie. – Kolekcja została zamknięta z datą śmierci Bronisława. Z jednym wyjątkiem – cuchy po Sabale, która trafiła do zbiorów w 1894 roku. Prawdopodobnie po odejściu legendarnego gawędziarza i muzykanta podarowała ją Wanda Lilpopowa – wyjaśnia Anna Kozak.

Wszystkie przedmioty z kolekcji były opatrywane metryczkami, które wykonywała Maria Dembowska. Odnotowywała na nich datę zakupu, od kogo pochodziły i ewentualnie kiedy i kto je wykonał. Wiele metryczek zachowało się do dziś. – Kolekcję tworzą przedmioty zakupione w większości w Zakopanem lub najbliższej okolicy. Dembowski miał zaprzyjaźnionych ludzi, którzy pomagali mu znajdować ciekawe przedmioty – tłumaczy pani Anna. – W naszym archiwum znajdują się listy, które o tym mówią – dodaje.

Sporą część kolekcji stanowi ceramika barwna, zdobiona – głównie pochodząca ze Słowacji. Górale nabywali ją na pobliskich targach, m.in. po południowej stronie Tatr, ponieważ w Trzcianie i Twardoszynie znajdowały się ośrodki garncarskie.

W zbiorze Dembowskich jest też dużo przedmiotów drewnianych, pięknie zdobionych snycerką. Tę część kolekcji dopełniają drewniane rzeźby ludowe. – W sprzęcie gospodarstwa domowego prym wiodą łyżniki, których jest najwięcej. Pierwszym przedmiotem kolekcji był właśnie łyżnik, któremu później Stanisław Witkiewicz przypisywał symboliczną rolę w narodzinach stylu zakopiańskiego. Sporo ciekawych informacji jest na temat tych łyżników, na przykład jeden pamięta czasy konfederackie, a inny został wykonany przez kogoś z rodziny zbójnika Matei – opowiada.

Dzięki metryczkom wiadomo, kto był twórcą drewnianych przedmiotów. Kilkakrotnie pojawia się nazwisko Klusia Hareńskiego, a także Wojciecha Kułacha Wawrzyńcoka z Gliczarowa, „lubownika baroku”, jak go nazywał Andrzej Skupień Florek. – Mamy wykonany przez niego stołek, łyżnik. Wszystko zdobione w stylu góralskiego baroku – wyjaśnia Anna Kozak.

W kolekcji bogato prezentowane jest odzienie góralskie. – Mamy elementy stroju raczej bogatych góralek – jedwabne spódnice i gorsety, chusty czepcowe, rańtuchy. To, co powoli wychodziło z mody i góralki się tego pozbywały – przekonuje.

Niegdyś drewniane listwy pod powałą wypełnione były obrazkami na szkle o tematyce religijnej, czasem zbójnickiej. – Dembowscy widzieli nad potokami potłuczone obrazki na szkle. Maria zbierała fragmenty zamalowanego szkła i niektóre składała w całość. Do dziś w obrazkach z ich kolekcji widać, że przeszły niejedno. Są mocno potłuczone. W sumie jest w ich zbiorze niewiele – twierdzi kustosz. Jeden z zachowanych obrazków o tematyce zbójnickiej pośrednio związany jest z Janem Krzeptowskim Sabałą. Pochodzi ze Słowacji. Na jego odwrocie zostały zanotowane nazwiska przedstawionych na nim zbójników. Pisała je Maria Dembowska pod dyktando Homera Tatr.

Już w czasach Dembowskich następowały znaczne przemiany kulturowe pod Tatrami i górale, z myślą o przyjmowaniu kuracjuszy i letników, zamieniali stare wyposażenie swych domów na nowocześniejsze. – Pozbywali się starych mebli, więc Dembowscy jeździli po przysiółkach i szukali starych, pięknych przedmiotów. Są wśród nich stołki, stoły, malowane skrzynie – wylicza Anna Kozak.

Spełnienie woli

W chałupie muzealnej na Rojach pokazywana jest znaczna część kolekcji Dembowskich, te najlepiej zachowane eksponaty. Okresowo, latem, będzie można obejrzeć strój góralski. – Dembowscy chcieli, aby ich kolekcja prezentowana była w góralskiej chałupie. Po prawie 80 latach ich wola została spełniona – mówi kustosz. – Po śmierci Marii kolekcja jeszcze jakiś czas znajdowała się w ich Chacie, a potem została przeniesiona do magazynów nowo wybudowanego budynku muzeum. Później część eksponatów znajdowała się w modelu chałupy, która stanowi ekspozycję na parterze w gmachu głównym – kończy Anna Kozak.

Jolanta Flach

Kup e-wydanie Tygodnika Podhalańskiego.

Komentarze Facebook
Dodaj komentarz
Wysłanie komentarza oznacza akceptację regulaminu komentowania na łamach 24tp.pl
Nie ma jeszcze komentarzy do tego artykułu.
  • USŁUGI | budowlane
    MALOWANIE, TAPETOWANIE, GŁADZIE, FARBY STRUKTURALNE I TYNKI DEKORACYJNE -
    Tel.: 601 793 866,
    WWW: www.FABRYKASTRUKTURY.pl
  • PRACA | dam
    RESTAURACJA W ZAKOPANEM ZATRUDNI ENERGICZNĄ KOBIETĘ do pracy w kuchni na stanowisko KUCHARKA, POMOC KUCHENNA.Praca stała. 601 533 566, 18 20 64 305
  • PRACA | dam
    RESTAURACJA W ZAKOPANEM ZATRUDNI ENERGICZNĄ KOBIETĘ DO PRACY W KUCHNI na stanowisko ZMYWAK i OBIERAK. Praca stała 601 533 566, 18 20 64 305
  • KOMUNIKATY
    BAR RUMCAJS ZAPRASZA DO SPOŻYWANIA POSIŁKÓW NA MIEJSCU - Z ZACHOWANIEM OGRANICZEŃ WYNIKAJĄCYCH Z PRZEPISÓW. CZYNNY RÓWNIEŻ TARAS GÓRNY. OFERUJEMY DOWOZY - TEL. 661 119 112.
  • PRACA | dam
    Praca na zmywaku, Bukowina Tatrzańska. 14zł/h
    Tel.: 668414988
    E-mail: kontakt@schroniskosmakow.pl
  • PRACA | dam
    Sprzątanie restauracji, Bukowina Tatrzańska. 8-12, 14zł/h, praca stała.
    Tel.: 668414988
    E-mail: kontakt@schroniskosmakow.pl
  • PRACA | dam
    Spółka POLSKIE TATRY S.A. zatrudni pracowników na stanowisko: - KELNERKA, - POKOJOWA z możliwością zakwaterowania. Tel. 1820 63730, e-mail: kadry@polskietatry.pl. Szczegółowe informacje na stronie:
    WWW: www.polskietatry.pl
  • SPRZEDAŻ | maszyny, narzędzia
    TRAKTOR C-330, stan b. dobry. PRZYCZEPA SAMOZBIERAJĄCA. 605 378 277.
  • PRACA | dam
    MAŁY PENSJONAT W PORONINIE szuka PANI DO ŚNIADAŃ I SPRZĄTANIA, tel. 607 863 893
  • MOTORYZACJA | sprzedaż
    MAZDA 5, serwisowane, zadbane, garażowane, r. 2008, diesel, stan bdb, oryginalna nawigacja z dotykowym ekranem, 2 komplety felg aluminiowych z oponami lato/zima, full opcja, 16.000 ZŁ -
    Tel.: 888 223 761.
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    ATRAKCYJNY DOM Z PŁAZÓW W GLICZAROWIE GÓRNYM -
    Tel.: 607 506 428
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    PENSJONAT w Kościelisku - DWA OBIEKTY -
    Tel.: 607 506 428
  • USŁUGI | budowlane
    KOMINKI, PARAPETY, SCHODY MARMUROWE, NAGROBKI. 601 958 378
  • USŁUGI | inne
    PROFESJONALNA WYCINKA - PRZYCINKA DRZEW W TRUDNYCH WARUNKACH. 691317098
  • NIERUCHOMOŚCI | kupno
    Kupię dom w Zakopanem
    Tel.: 604458153
  • RÓŻNE
    PRZYJMĘ GRUZ, ZIEMIĘ. 691 434 133.
  • PRACA | dam
    NORWEGIA - BUDOWLAŃCY. Firma Norweska zatrudni w Oslo pomocników tynkarzy, stolarzy, malarzy, monterów rusztowań, blacharzy oraz młodych do przyuczenia w zawodzie. Języki obce NIE wymagane - w firmie pracują tylko pracownicy z Podhala. Praca całoroczna. Zjazdy do kraju (samolot) wg. własnego uznania ~ co 1-3 tygodni. Zarobki od 15 do 25 Euro/godz. Zapewniamy mieszkanie. Zapraszamy! Tel. 667 602 602
  • PRACA | dam
    Szukamy pracowników na stanowisko kelnera/kelnerki do restauracji w Zakopanem 512351742
  • PRACA | dam
    Szukamy pracowników na stanowisko pomocy kuchennej do restauracji w Zakopanem 512351742
  • PRACA | dam
    Szukamy pracownika na stanowisko kucharza do restauracji w Zakopanem 512351742
2020-05-31 22:00 Wytwórnia Lodów Naturalnych - Dzień Dziecka 2020-05-31 21:45 Podnieście oceny uczniom 2020-05-31 20:59 Dym nad Majerczykówką 2020-05-31 20:30 Walcz z ostrym cieniem mgły, nie bądź mdły 2020-05-31 19:31 Tytus Chałubiński na plenerowej wystawie 2020-05-31 18:30 Kolejny parking pod Babią Górą? 3 2020-05-31 17:30 Jutro zamkną Ludźmierską - będą korki 2020-05-31 16:30 Bazar sztuki w domu - pora na świętych 2020-05-31 15:30 Stawiska cała w wodzie 2020-05-31 15:00 Wędruj ulubionymi trasami Karola Wojtyły 2020-05-31 14:15 Strążyska w deszczu? Czemu nie! (WIDEO) 1 2020-05-31 13:30 Zbutwiała atrakcja 6 2020-05-31 12:29 Potok Bystra wezbrał po opadach deszczu (WIDEO LIVE) 1 2020-05-31 11:26 Wędrujemy w śniegu po Hali Gąsienicowej (WIDEO LIVE) 2 2020-05-31 11:00 Dziś w Ochotnicy Górnej można oddać krew 2020-05-31 10:00 Jak to góralowi dobrze 2020-05-31 09:29 I po koronadyspensie - od dziś wraca obowiązek niedzielnej Mszy św. 10 2020-05-31 09:01 Ciągle pada i padać będzie nadal 2020-05-31 08:00 Powiat nie daje 4 2020-05-30 21:04 Chałupa Gąsieniców Sobczaków - filia Muzeum Tatrzańskiego otwarta od 3 czerwca 1 2020-05-30 20:00 Foliowe znaleziska na szlaku 2 2020-05-30 19:15 Krupówki w Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków 6 2020-05-30 18:53 Turysta zabłądził 2020-05-30 18:04 Czyste Tatry 2020 2020-05-30 18:00 A miała być taka piękna fontanna 6 2020-05-30 17:40 Trzaskowski, Hołownia, Kamysz? A może jednak głosować na Kaczyńskiego? 25 2020-05-30 17:33 Zaczarowany dorożkarz odszedł 2 2020-05-30 17:00 Sałata po orawsku (WIDEO) 2020-05-30 16:03 Groźny wypadek w Tatrach 7 2020-05-30 15:01 Tradycyjna gospodarka ochrania wiele gatunków 2020-05-30 14:00 Chmury opanowały Trzydniowiański Wierch (ZDJĘCIA, WIDEO) 2 2020-05-30 13:00 Leśna zieleń cieszy oczy 1 2020-05-30 12:47 Ostrzeżenie przed silnymi opadami deszczu, w Tatrach śniegu 2020-05-30 12:00 Obława na crossowców 24 2020-05-30 11:00 Pod Giewontem nie tylko deszcz 2020-05-30 10:00 Pierwszy listonosz zakopiański 2020-05-30 09:00 Nie będzie wody 2020-05-30 08:00 Zapraszamy do Żeromskiego 2020-05-29 22:00 Strażackie wyzwanie 2 2020-05-29 21:15 Remonty dróg polnych 3 2020-05-29 20:44 Za symboliczną złotówkę 2 2020-05-29 20:01 Pierwsze wiosenne grzyby 2020-05-29 19:22 Samorządność z odwołania 5 2020-05-29 18:40 Turysta z urazem nogi. Śmigłowiec w akcji 2020-05-29 18:37 Wirtualny festiwal 1 2020-05-29 18:06 Masz problemy ze snem? Dowiedz się jaki powinien być dobry materac dzięki poradom specjalistów z Hilding Anders 2020-05-29 17:53 Wyszło słońce 2020-05-29 17:51 Tęga inwestycja 4 2020-05-29 17:09 Policjanci zatrzymali ciężarówkę przeładowaną o 14 ton 2 2020-05-29 16:43 Wystawa z okazji Dnia Dziecka
NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY
NAJCZĘŚCIEJ KOMENTOWANE
OSTATNIE KOMENTARZE
2020-05-31 21:45 1. Znalezli sie obroncy zwierzat i srodowiska ale ze smieciami lodowkami oponami pierwsi z......ja do lasu wyrzucic ale to taka nacja nie bo nie byle drugiemu cos zrobic na zlos i rano do kosciolka i po sprawie jezdzimy i bedziemy jezdzic 2020-05-31 20:48 2. Do wiktorii - masz prawo i wybór tak myśleć i wybierać, Twoja wola i decyzja. Piszesz, że tylko duda /pisze z małej litery z baku szacunku/. Kogo masz na myśli cytuje "zdrajcy Narodu Polskiego". Sowa to mały pikuś: czytaj i patrz dwie wieże, TW Wolfgang, TW Ryszrad, antek policmajster - i jego misiek, rozbijanie aut plus I Sołtysowa RP i jej seicento, maski w Zakopanem itd. Muszę z przykrością stwierdzić, że jesteś fanatykiem lub wyznawcą PIS-landii, za co za 500 +++. duda może i jest Twoim najukochańszym Prezydentem, ale nie moim. Ja jestem świadomy i nie należę do ciemnogrodu z Podhala, zapatrzonego w 500 +++ i 13 emeryturę, kupili prostych ludzi /nikogo nie obrażam, ale taka jest prawda/. Moja nawiedzona teściowa też tak myśli jak ty bo uważa, że pis dał jej 13 emeryturę, a datki i tak po kryjomu przesyła przed bliskimi dla cho-sztaplera ojca dyrektora, porażka. Żyj w przekonaniu, że pis jest nieśmiertelny, ale tak nie jest, ich koniec też nastąpi jak wszystko, życie wszystko zweryfikuje i prezesa z komuchowatym doktoratem, pinokia z długim nosem i I Długopis RP. Pozdrawiam. 2020-05-31 20:46 3. Parkingów pełno a zaparkować ni ma gdzie wszystkie bez jednego nielegalne 2020-05-31 20:17 4. Z tego co wiem to ma sie inwestycja składać z 3 poziomów jeden to parking, drugi to taras widokowy na Tatry, a trzeci to platforma do odpalenia rakiet w kosmos dla chętnych podróży na Księżyc. Opłaty mają być pobierane na poziomie 1. 2020-05-31 19:54 5. @stasku udaj się do laryngologa jeżeli nie dosłyszałeś taśm prawdy i udaj się do okulisty jeżeli nie dowidziałeś nocnej zmiany gdzie były przewodniczący PO pan Donald Tusk solidarnościowiec obalał pierwszy nie komunistyczny rząd Jana Olszewskiego razem z prezydentem Wałęsą ale jemu się nie dziwię działał we własnym interesie a czyj interes reprezentował pan Tusk dopowiedz sobie sam bo na pewno nie Polski i nie trzeba ci będzie żadnych wspomagaczy 2020-05-31 19:44 6. Cross/enduro - kolejny przykład chamstwa, egoizmu i gigantycznej bezczelności nie zapominając o bandyckim nastawieniu do innych - "Możecie nam naskoczyc nie jeden już turysta zarobił w Caban zatrzymując nas w lesie." Ludzie, którzy nie podzielają "ich pasji" mają im fundować warunki do ich uprawiania!!! To może od razu wzorem mafiozów zaproponujcie "haracz za ochronę życia i spokoju", wtedy przynajmniej jasno określicie kim jesteście. Chociaż to nie jest specjalnie potrzebne, te pogróżki względem innych, ukrywanie swojej tożsamości - brak rejestracji na motocyklach (skoro to "legalna pasja" to czemu się boicie gieroje zwiewający przed policją jak śmierdzące tchórze???), nieliczenie się z innymi, niszczenie środowiska i cudzej własności - to wystarczające dowody na bandycką naturę, którą powinna się zająć prokuratura. 2020-05-31 19:29 7. Bardzo dobrze, tylko żeby parkingi były z prawdziwego zdarzenia a nie klepisko. Mam nadzieję, że znikną samochody stojące na poboczu drogi. W niektórych miejscowościach to wynajmować hej ale auto trzymać na ulicy tarasując obie strony. Co z parkingiem przy drodze Krośnica - Sromowce na Majerzu na początku szlaku. Dalej auta będą stały na zakręcie po obu stronach drogi? 2020-05-31 19:27 8. z tymi akcjami to nawet fajnie dodatkowa adrenalina jezdzimy i bedziemy jezdzic 2020-05-31 19:18 9. Ty cross/enduro . Durniu j... Co ty myślis. Moj las, Syćko potrzebuje spokoju a zwierzynta normalonści. Pol se debilu pod swoimi zasranymi blokami. 2020-05-31 18:57 10. Dwie stacje benzynowe przy tym potoku to jest prawdziwe zagrożenie. Jedną mało brakowało woda by zalała w 1997 roku, druga czeka oby się nie doczekała wielkiej wody bo w trudnej sytuacji będą Ci, którzy wydali pozwolenie na budowę.
WARUNKI W GÓRACH
POGODA W WYBRANYCH MIASTACH REGIONU
Reklama
Polecamy

FILMY TP

Pożegnania

Bojcorka

Album TP