Zaczęło się od łyżnika

Obok „Sienkiewiczówki” przy dzisiejszej ulicy Zamoyskiego, nad brzegiem Foluszowego Potoku stała willa Chata, okazały czteroizbowy dom góralski wybudowany w 1882 roku przez Wojciecha Roja, cieślę i przewodnika tatrzańskiego na gruncie odsprzedanym przez Tytusa Chałubińskiego. W Chacie osiedli Maria i Bronisław Dembowscy – kolekcjonerzy podhalańskiej sztuki ludowej. W 1886 roku przybyli z Warszawy pod Giewont na stałe, ze względu na stan zdrowia Marii. Wkrótce Dembowscy stali się czołowymi działaczami społecznymi. Gromadziła się u nich cała ówczesna zakopiańska elita. Po sąsiedzku mieszkał Tytus Chałubiński. Tutaj tworzył Henryk Sienkiewicz, często zachodził Stanisław Witkiewicz. Stałym bywalcem Chaty był Jan Krzeptowski Sabała.

Wkrótce po przyjeździe do Zakopanego Dembowscy udali się na wycieczkę na Furmanową, na stoki Gubałówki. W jednej z chałup Maria Dembowska zachwyciła się pięknie zdobionym łyżnikiem i dostała go w prezencie. Ten łyżnik zapoczątkował pasję kolekcjonerską Dembowskich i ich kolekcję sztuki ludowej. Stanisław Witkiewicz w szkicu „Po latach” (1906) odnotował: „Szczęśliwa ręka, która z mroku chałupy wyniosła na blask słońca i myśli pierwszy łyżnik, zanieciła iskierkę, z której, jak mówią górale, ospaliła się wielga watra, której promienie sięgają do najdalszych zakątków Polski”. A Jan Grzegorzewski, literat, etnograf, orientalista, który bywał u Dembowskich, pisał: „Dla Dembowskiego… każdy zabytek, każdy ułamek tej góralszczyzny miał wartość nieocenioną… rysunek od drzwi z motywem tatrzańskim, czerpak juhaski, lub haft kobiecy ważyły u niego tyle, a może więcej, niż wszystkie Schliemanowskie wykopaliska starej Hellady. Za (…) łyżnikiem, czapką starą harnasia gotów był wyczekiwać miesiącami, byle zdobyć do swoich zbiorów (…)”.

Z Chaty do muzeum

Maria i Bronisław Dembowscy przekazali kolekcję etnograficzną w darze Muzeum Tatrzańskiemu. Tworzyli ją w latach 1886-1893. – Kolekcja Dembowskich składa się z przedmiotów etnograficznych. Są też dzieła sztuki wysokiej – mówi Anna Kozak, kustosz działu etnograficznego w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem. – Wolą Dembowskich było, aby kolekcja znalazła się w muzeum, dlatego w naszej placówce jest ok. 350 eksponatów etnograficznych. Natomiast Maria Dembowska chciała, aby inne dzieła sztuki – głównie obrazy Witkiewicza – trafiły do Muzeum Narodowego w Krakowie – podkreśla. Wola Dembowskich nie była zapisana w formie testamentu, tylko słownie wyrażona przy osobach im najbliższych.

„Urodzinowymi prezentami dla Marii od Witkiewicza były specjalnie na tę okazję przez niego malowane obrazy. W większości były to olejne pejzaże tatrzańskie lub kresowe, które systematycznie powiększały galerię prac Witkiewicza w Chacie” – pisała Hanna Błaszczyk-Żurowska w artykule „Maria i Bronisław Dembowscy – gospodarze zakopiańskiej Chaty”. Sporo swoich obrazów Witkiewicz datował w prawym dolnym roku: 23 lipca… – w kolejne urodziny Marjalki, jak ją nazywał.

Od prawie roku część kolekcji Dembowskich znalazła swoje stałe miejsce w filii Muzeum Tatrzańskiego, w chałupie na Rojach, należącej niegdyś do góralskiej rodziny Gąsieniców Sobczaków, położonej nieopodal zabytkowej zabudowy ulicy Kościeliskiej. Ekspozycja nosi tytuł „Styl zakopiański – inspiracje” i pokazuje to, czym zachwycił się Stanisław Witkiewicz i później wykorzystał w tworzeniu stylu zakopiańskiego. „Myśmy znaleźli górala w pysznej, ozdobnej chacie, otoczonego artyzmem, który przezierał z każdego sprzętu, każdego szczegółu pospolitego użytku. Jego chałupa była skarbnicą kultury dawnej, przechowywanej przez ten lud, kultury, która wprawdzie żyła, ale nie rozwijała się wskutek nieruchomości warunków ludowego życia. Była też skazana na konanie, na zanik i zdawała się czekać ocalenia, wołać o ratunek. Uratowaliśmy. Chata góralska wydała z siebie typ wyższego budownictwa (…) – pisał w „Po latach” Stanisław Witkiewicz. Eksponaty z Chaty pożyczał Władysław Matlakowski. Fotografował je, a następnie zilustrował nimi swoją pracę „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu”.

Kolekcja

Kolekcję złożoną z prawie 350 eksponatów tworzą obrazy na szkle, łyżniki, rzeźba ludowa, ceramika, góralskie odzienie i sprzęty pasterskie. – Kolekcja została zamknięta z datą śmierci Bronisława. Z jednym wyjątkiem – cuchy po Sabale, która trafiła do zbiorów w 1894 roku. Prawdopodobnie po odejściu legendarnego gawędziarza i muzykanta podarowała ją Wanda Lilpopowa – wyjaśnia Anna Kozak.

Wszystkie przedmioty z kolekcji były opatrywane metryczkami, które wykonywała Maria Dembowska. Odnotowywała na nich datę zakupu, od kogo pochodziły i ewentualnie kiedy i kto je wykonał. Wiele metryczek zachowało się do dziś. – Kolekcję tworzą przedmioty zakupione w większości w Zakopanem lub najbliższej okolicy. Dembowski miał zaprzyjaźnionych ludzi, którzy pomagali mu znajdować ciekawe przedmioty – tłumaczy pani Anna. – W naszym archiwum znajdują się listy, które o tym mówią – dodaje.

Sporą część kolekcji stanowi ceramika barwna, zdobiona – głównie pochodząca ze Słowacji. Górale nabywali ją na pobliskich targach, m.in. po południowej stronie Tatr, ponieważ w Trzcianie i Twardoszynie znajdowały się ośrodki garncarskie.

W zbiorze Dembowskich jest też dużo przedmiotów drewnianych, pięknie zdobionych snycerką. Tę część kolekcji dopełniają drewniane rzeźby ludowe. – W sprzęcie gospodarstwa domowego prym wiodą łyżniki, których jest najwięcej. Pierwszym przedmiotem kolekcji był właśnie łyżnik, któremu później Stanisław Witkiewicz przypisywał symboliczną rolę w narodzinach stylu zakopiańskiego. Sporo ciekawych informacji jest na temat tych łyżników, na przykład jeden pamięta czasy konfederackie, a inny został wykonany przez kogoś z rodziny zbójnika Matei – opowiada.

Dzięki metryczkom wiadomo, kto był twórcą drewnianych przedmiotów. Kilkakrotnie pojawia się nazwisko Klusia Hareńskiego, a także Wojciecha Kułacha Wawrzyńcoka z Gliczarowa, „lubownika baroku”, jak go nazywał Andrzej Skupień Florek. – Mamy wykonany przez niego stołek, łyżnik. Wszystko zdobione w stylu góralskiego baroku – wyjaśnia Anna Kozak.

W kolekcji bogato prezentowane jest odzienie góralskie. – Mamy elementy stroju raczej bogatych góralek – jedwabne spódnice i gorsety, chusty czepcowe, rańtuchy. To, co powoli wychodziło z mody i góralki się tego pozbywały – przekonuje.

Niegdyś drewniane listwy pod powałą wypełnione były obrazkami na szkle o tematyce religijnej, czasem zbójnickiej. – Dembowscy widzieli nad potokami potłuczone obrazki na szkle. Maria zbierała fragmenty zamalowanego szkła i niektóre składała w całość. Do dziś w obrazkach z ich kolekcji widać, że przeszły niejedno. Są mocno potłuczone. W sumie jest w ich zbiorze niewiele – twierdzi kustosz. Jeden z zachowanych obrazków o tematyce zbójnickiej pośrednio związany jest z Janem Krzeptowskim Sabałą. Pochodzi ze Słowacji. Na jego odwrocie zostały zanotowane nazwiska przedstawionych na nim zbójników. Pisała je Maria Dembowska pod dyktando Homera Tatr.

Już w czasach Dembowskich następowały znaczne przemiany kulturowe pod Tatrami i górale, z myślą o przyjmowaniu kuracjuszy i letników, zamieniali stare wyposażenie swych domów na nowocześniejsze. – Pozbywali się starych mebli, więc Dembowscy jeździli po przysiółkach i szukali starych, pięknych przedmiotów. Są wśród nich stołki, stoły, malowane skrzynie – wylicza Anna Kozak.

Spełnienie woli

W chałupie muzealnej na Rojach pokazywana jest znaczna część kolekcji Dembowskich, te najlepiej zachowane eksponaty. Okresowo, latem, będzie można obejrzeć strój góralski. – Dembowscy chcieli, aby ich kolekcja prezentowana była w góralskiej chałupie. Po prawie 80 latach ich wola została spełniona – mówi kustosz. – Po śmierci Marii kolekcja jeszcze jakiś czas znajdowała się w ich Chacie, a potem została przeniesiona do magazynów nowo wybudowanego budynku muzeum. Później część eksponatów znajdowała się w modelu chałupy, która stanowi ekspozycję na parterze w gmachu głównym – kończy Anna Kozak.

Jolanta Flach