Diabła z widłami, turonia z baranim łbem i Żyda nie mogło zabraknąć w grupie kolędniczej, która chodziła od domu do domu z noworocznymi powinszowaniami.

Zwyczaje kolędnicze należą do najbardziej barwnych i widowiskowych tradycji obrzędowych. Od św. Szczepana do Trzech Króli, a czasem dłużej – do Matki Boskiej Gromnicznej – chodzili od domu do domu poprzebierani chłopcy. W zamian za bożonarodzeniowe i noworoczne powinszowania otrzymywali pieniądze i świąteczne przysmaki. Śpiewali kolędy i odgrywali jasełka. Kolędnicy chodzili z turoniem i gwiazdą. Pojawiał się król Herod w asyście diabła, anioła i śmierci. Powszechną wesołość wzbudzali dziad i Żyd. Chodzili też pasterze z szopką. Pastuszkowie śpiewali pastorałki, a anioł zwiastował dobrą nowinę. Na święto Trzech Króli pojawiali się trzej królowie z gwiazdą. Czasem kolędnicy czernili sobie twarze i odwracali kożuszki włosem na wierzch. Często przemierzali duże odległości, idąc od wioski do wioski przez zaśnieżone pola i drogi.

Juliusz Zborowski, długoletni dyrektor Muzeum Tatrzańskiego, w tekście „Szopka zakopiańska”, znajdującym się w „Pismach Podhalańskich”, opisuje dawny zwyczaj kolędowania: „Było to zajęcie kilkunastoletnich chłopców lub starszych wyrostków. Obchodzili dom za domem, zbierając datki po występie i znajdując – jak zapewnia tradycja – wszędzie chętnych widzów. Im weselsze były humorystyczne sceny z „dziadem”, tym lepiej bawiła się widownia, tym lepszą „markę” miały zespoły. Szopkarze rekrutowali się przeważnie z niezamożnych rodzin, a pierwotnie – jak również niesie tradycja – z robotniczych rodzin, zatrudnionych w dawnych „hamrach”, tj. w hutniczych zakładach, czynnych niegdyś w zakopiańskich Kuźnicach. Nieraz w jeden w wieczór można było spotkać dwa, trzy zespoły”. W zakopiańskich jasełkach występowało 6 osób: anioł, dziad, baca i trzej pasterze o imionach Fedor, Stach i Iwan.

Juliusz Zborowski przekonywał, że niektóre elementy z zakopiańskiej szopki przyswoili sobie kolędnicy z Orawy. Na początku XX wieku opisywał je Józef Kantor, etnograf. „(…) przychodzili do Czarnego Dunajca chłopcy z „Betlejom” z sąsiedniej Orawy (…). Byli przystrojeni w takie zbójnickie stroje, jakie znamy z obrazków na szkle malowanych; stroje były papierowe, pasterze mieli wysokie czapki, a w rękach ciupagi suto zdobione kółeczkami, którymi uderzali w takt o podłogę w czasie śpiewu. Oprócz pasterzy, występowały osoby pana, Cygana, św. Józefa, Heroda i Janosika z „bunkosiem”, czyli pałką” – pisze Zborowski.

Istniało kilka form kolędowania, które powtarzały się w wielu regionach Polski, a różniły się tylko elementami. Niezależnie od regionu i przedstawianych scen, kolędnicy zawsze wchodzili do izby i wygłaszali swoje kwestie w ustalonej kolejności. – Sceny kolędnicze – w zależności od regionu – mogą być mniej lub bardziej rozbudowane, ale muszą być zgodne z przekazami biblijnymi – wyjaśnia etnomuzykolog Aleksandra Bogucka-Szurmiak, która od lat zasiada w jury bukowiańskiego karnawału. – Pasterze mogą też chodzić z muzyką złożoną z różnych instrumentów, ale nie może być akordeonu, bo to nie jest tradycyjny instrument ludowy. Niekiedy obsypują ziarnem, które ma symbolizować urodzaj i dobrobyt – podkreśla.

Czasem kolędnicy przygotowywali przedstawienia w postaci misteriów, głównie te z Herodem, turoniem i Żydem, który przez setki lat stanowił nieodłączną część chłopskiego życia. Ta postać wzbudza wiele wesołości przede wszystkim z powodu charakterystycznego zachowania, języka i sposobu mówienia. Z kolei turoń – w zależności od regionu – miał na kiju łeb barana z rogami, rzeźbiony łeb rogatego capa lub łeb kozy. Zawsze z ruchomą szczęką, kłapiącą przy pociąganiu przytwierdzonego do niej  sznurka. Kolędnik występujący w roli turonia był okryty – łącznie z głową – czarną skórą baranią.

– Wiele lat temu grupy kolędnicze, które przyjeżdżają na Karnawał Góralski do Bukowiny, zapomniały o inscenizacji ze św. Józefem, czy o przedstawieniach raju – twierdzi Aleksandra Bogucka-Szurmiak. – Martwi mnie to, że chodzenie po kolędzie zatraciło się na Podhalu. Od wielu lat już nie ma tego zwyczaju. A to, co się śpiewa i uważa za kolędowanie, to są współczesne piosenki na popularne nuty podhalańskie. Nie ma też kolędowania w Pieninach. Prawdziwych kolędników można jeszcze spotkać na Spiszu czy Orawie, a także w różnych regionach Beskidów – kończy znana etnomuzykolog.

Jolanta Flach