Z każdym rokiem z krajobrazu Podhala znikają kolejne szałasy, odchodzą powoli w przeszłość, razem z magią, która była nieodłącznym elementem kultury pasterskiej.

Można jeszcze na wiosnę i jesień zobaczyć redyki, można podglądnąć przy pracy juhasów. Czy są jeszcze bacowie, którzy potrafią leczyć, którzy znają się na czarach czy do których idzie się po poradę? Którzy dla innych są niepodważalnym autorytetem? Ten świat bezpowrotnie już odchodzi.

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu baca, stojący na czele juhasów, był czymś więcej, niż szefem na szałasie. Pełnił funkcję lekarza, u którego ludzie szukali pomocy. Był magiem, który potrafił ochronić dobytek przed działaniem złych mocy, ale i rzucić na innych czary. Do bacy, uchodzącego za wiejskiego mędrca, zwracano się też o poradę. Trudne warunki pracy i życia w górach, wymagające często od bacy, juhasów i honielników odwagi, powodowały, że właśnie pasterstwu towarzyszyło bogactwo różnych zabiegów magicznych i wierzeń.

Szałasy wznoszono w miejscach zacisznych, niedaleko źródła wody. Najchętniej pod świerkiem lub jodłą, ponieważ drzewom tym przypisywano opiekuńczą moc. Unikano „złych miejsc”, czyli takich, w pobliżu których ktoś zginął nagłą śmiercią czy które były pogorzeliskami.

Wejście kierowano na wschodnią stronę, by na hali się darzyło. Ważny był nawet dzień, w którym zaczynano budowę. Nie mogła to być środa ani piątek czy dni postu. Nie można było do budowy używać drewna uszkodzonego przez piorun czy powalonego przez wichurę. Pod węgłem umieszczano święcone zioła, czasem wosk z paschału czy kawałek gromnicy. Budowniczy starali się przy pracy nie przeklinać, by nie sprowadzić do szałasu złych mocy.

Zranienie się przy budowie, nawet kropla krwi, która spadła wtedy na ziemię, mogła w przyszłości sprowadzić do szałasu robactwo.

W szałasie najważniejsza była watra, ognia nie wygaszano przez cały pasterski sezon, czyli od kwietnia do września. Aby nie zgasł, z boku paleniska leżał tzw. „zawaternik” – kłoda, która służyła do podtrzymywania watry. Ognisko najczęściej sytuowano w kącie koło wejścia, w specjalnym wgłębieniu, które było obłożone kamieniami. W kotle nad ogniskiem gotowało się strawę i podgrzewało mleko do wyrobu bundzu czy oscypków.

W specjalnej skrzyni baca przechowywał zioła i różne akcesoria, niezbędne do wykonywania magicznych zabiegów. Zdobycie ich często wymagało od bacy wiele zachodu, a nawet odwagi. 6 stycznia, czyli w Trzech Króli, baca mógł w kościele zdobyć trochę mirry, kadzidła i święconej kredy. W dzień Matki Boskiej Gromnicznej (2 lutego) święcił gromnicę, którą zabierał na szałas. Powinien też skrzętnie zbierać z posadzki kościoła krople wosku. Dzień później, czyli w św. Błażeja, przynosił z kościoła poświęconą wodę. Wykonane po zachodzie słońca, z tej właśnie wody i owsianej mąki moskole były skutecznym lekarstwem dla owiec.

Moc miał też popiół poświęcony w Środę Popielcową. Odważniejsi w nocy z Wielkiego Piątku na Wielką Sobotę wykradali z kościoła hostie czy stuły. Wyprawiali się też nago, samotnie na cmentarz, by zdobyć tam kości lub zęby nieboszczyka, ziemię z mogiły czy gwoździe z trumny. Akcesoria te bardzo przydawały się potem w czarach. Temu też służyły drzazgi z drzewa powalonego piorunem czy woda, w której obmywano zmarłego.

W apteczce bacy znajdowały się też zioła poświęcone w oktawę Bożego Ciała i zbierane w wigilię św. Jana Chrzciciela.

Magiczne zabiegi, różne nakazy i zakazy towarzyszyły każdej czynności wykonywanej na szałasie. Naczynia np. myto w szałasie na stojąco, tyłem do ognia. Szałas trzeba było chronić przed czarami innego bacy lub innej nieżyczliwej osoby. Na halę miały zakaz wstępu kobiety, bo uważano, że żyją za pan brat z mocami nieczystymi.

Opr. bz

(na podstawie tekstu dr Urszuli Janickiej-Krzywdy „Szałas i magia”)