Pochwały i nagrody mogą być niebezpieczne jak trucizna. Trzeba wiedzieć jak je stosować, inaczej zamiast pomóc, zepsują.

Chwalenie dzieci daje o wiele lepsze wyniki niż karanie, straszenie, zawstydzanie czy wprowadzanie sankcji. Na przykład, jeśli chcemy, aby dziecko przykładało się do nauki, to lepiej zrobimy chwaląc je za to, że odrabia lekcje niż karząc za to, że miga się od uczenia.

Nagrody mają jednak swoje wady i jeśli są źle stosowane, mogą sprawić, że dziecko będzie rozkapryszone i będzie cierpieć na zawyżone poczucie wartości, co skutkuje np. unikaniem wyzwań, lękiem przed porażkami, a także impulsywnością i agresją. Źle stosowane nagrody mogą także zniszczyć motywację do osiągania czegokolwiek i odebrać ochotę do pracy. Wszystkiego tego można jednak dość łatwo uniknąć, jeśli nagrody są stosowane zgodnie z kilkoma zasadami. Nagrody i pochwały są skuteczne, jeśli chcesz kogoś zmotywować do wykonywania nowej pracy albo takiej, która jest nielubiana czy bardzo trudna.

Nie należy nagradzać po to, aby ktoś powstrzymał się przed złym zachowaniem. Np. „jeśli nie będziesz uciekać ze szkoły, dostaniesz komputer”. W tym wypadku nagroda szkodzi, a najskuteczniejsze jest wyciąganie konsekwencji z wagarowania. Nagrody nie powstrzymują przed złymi zachowaniami.

Nagrodzone powinno być zachowanie dobre, które przyszło z trudnością, lub przykrością. Np. jeśli dziecko przeprosiło kogoś, mimo swojego oporu – powinno zostać pochwalone i docenione. Nie nagradzaj jednak za robienie tego, czego wykonywanie przynosi frajdę. Nagroda w tym drugim przypadku może odebrać przyjemność z wykonywania czynności. Np. jeśli twoje dziecko nie lubi odkurzać, nagradzaj je za to, że odkurza. Jeśli jednak odkurzanie bardzo lubi, nagrody są niepotrzebne (a nawet zaszkodzą).

Pochwały i nagrody nie mogą być ani skrajnie hojne, ani bardzo silne, ani bardzo częste. Jeśli takie są, ludzie zaczynają myśleć, że najważniejszym powodem, dla którego robią cokolwiek, jest otrzymanie nagrody (np. zapłaty). Na dłuższą metę bardzo silne nagrody powodują, że ludzie (zarówno dzieci, jak i dorośli) tracą umiejętność czerpania przyjemności z samego wykonywania zadania. Lepiej jest dawać nagrody nieoczekiwanie, niespodziewanie i nieregularnie, niż systematycznie. Jeśli codziennie twoje dziecko odrabia lekcje, nie chwal go za każdym razem. Wystarczy od czasu do czasu, najlepiej w nieregularnych odstępach.

Nagrody szybko się zużywają i odczuwane są jako coraz mniej przyjemne. Dlatego, aby faktycznie motywowały do wysiłków, muszą być zmieniane. Jeśli masz do czynienia z małymi dziećmi, najsilniejsze są nagrody, które można dać do ręki (np. cukierek). Im starsze dziecko, tym bardziej zależy mu na aprobacie, pochwaleniu, przywilejach – nagrodach symbolicznych (np. dyplomie, wyróżnieniu).

Jeśli zdecydujesz się pochwalić, powiedz konkretnie za co chwalisz, jakie konkretnie zachowanie ci się spodobało (np. „dotrzymałeś słowa!”) i odnieś to zachowanie do cechy wewnętrznej (np. „widać, że można na tobie polegać”). Jeśli uczysz kogoś nowej czynności, to na początku powinieneś chwalić i nagradzać często. Gdy ta osoba już „zaskoczyła”, pochwały powinny stać się rzadsze.

Psycholog Marcin Florkowski

– doktor psychologii społecznej oraz psychologii osobowości.

Diagnosta i terapeuta w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej