Dziś niewiele osób wie, kim był Stanisław Budz Mróz. Może niektórzy pamiętają jego postać ze starych widokówek czy obrazów. Tymczasem Stanisław Budz Lepsiok zwany Mrozem był najsłynniejszym dudziarzem podhalańskim, wirtuozem piszczałki dwoistej. Ikoną kultury góralskiej przełomu XIX i XX wieku.

Urodził się 1 kwietnia 1858 w Murzasichlu. Pochodził z rodziny Budzów w Groniu, osiadłych na Budzowym Wierchu w Murzasichlu, którzy byli właścicielami części Małej Łąki w Tatrach. Jednak większą część życia spędził w Poroninie. Bacował w Małej Łące, gazdował. Pomnażał majątek. Był bardzo pracowity i zapobiegliwy. Cieszył się z tego powodu szacunkiem wśród górali. Poważanie wśród „panów” przyniosła mu muzyka. Grał na dudach, dwojnicy i złóbcokach. Przygrywał na weselach i do tańca „na muzykach”. – Potrafił całe wesele grać na dudach, zastępował całą kapelę, był kimś w rodzaju dzisiejszego DJ-a – opowiada Krzysztof Trebunia Tutka, prawnuk Mroza. A były to czasy, gdy powszechnie na Podhalu grywały już kapele skrzypcowe. Rogi, trombity, fujary, piszczałki i złóbcoki żyły tylko we wspomnieniach „sabałowych czasów”. Częściej jednak, niż góralom, przygrywał „panom”. Wśród jego słuchaczy był m.in. Jan Kasprowicz, który nawet napisał o nim wiersz pt. ,,Kobziarz Mróz”. Jego nutami zachwycał się Karol Szymanowski.

Adolf Chybiński nazwał go „wirtuozem piszczałki dwoistej” i ,,ostatnim dudziarzem”. Poświęcił mu wiele miejsca w swoich publikacjach o muzyce podhalańskiej. Zachwyceni Mrozem goście, którzy usłyszeli jego grę, zapraszali go potem na koncerty po Polsce. Jeździł najczęściej z zespołem Bartusia Obrochty. Koncertował w Warszawie, Lwowie, Berlinie i Hamburgu. W 1925 r. wraz z kapelą Bartusia Obrochty pojechał na Wystawę Światową do Paryża, gdzie Polska miała swój pawilon. Opisał to Jarosław Iwaszkiewicz, który także był wtedy w stolicy Francji. – Stryj opowiadał, że jak dziadek Mróz miał jechać do Paryża, w Poroninie zatrzymała się ówczesna lukstorpeda i maszynista długo czekał, bo dziadek musiał pozamykać owce, nasmarować dudy, wystroić się w najlepsze ubranie i dopiero wtedy wsiadł do pociągu – opowiada jego prawnuk.

Mróz grał na weselu Władysława Orkana i na pogrzebie Karola Szymanowskiego w Krakowie. Sam zmarł w Poroninie 10 listopada 1943 roku. – Miałem okazję mieć jego dudy w ręce przy okazji nagrywania filmu o instrumentach pasterskich. Są w magazynach Muzeum Tatrzańskiego. To było wzruszające przeżycie – mówi Krzysztof Trebunia Tutka. Stanisław Budz Mróz był wysokiej postury, przewyższał wszystkich o głowę. Miał charakterystyczny zadarty nos. I zawsze nosił w kapeluszu orle pióro. Z powodu oryginalnego typu urody był często portretowany przez artystów. Zachowało się wiele przedwojennych kartek z jego postacią i obrazów. Malowali go m. in. Rekucki, Chlebus, Hanemann, Gałek, Kidoń, Jarocki. Często można było znaleźć też artykuły o Mrozie i jego fotografie w ówczesnej prasie.

Tradycję gry na dudach przejął jego syn Jan, który był przewodnikiem tatrzańskim. W 1937 r. zginął nagle na Giewoncie rażony piorunem. Na szczęście tradycję gry na dudach przejęli wnukowie Mroza – Stanisław Budz Mróz Młodszy i Władysław Trebunia Tutka. – Są nagrania jego muzyki w Muzeum Tatrzańskim. Odkrył je ktoś po wojnie na strychu muzeum, ale tylko część przegrano. To były nagrania na tzw. wałkach woskowych. W Państwowej Akademii Nauk dotarłem do bardzo zniekształconych nagrań pradziadka – opowiada Krzysztof Trebunia Tutka. – Jego granie znamy głównie z opisów – dodaje. Dziś postać Mroza została prawie zapomniana. Tym bardziej cieszy inicjatywa Związku Podhalan i władz Poronina. W ramach tegorocznego „Poroniańskiego Lata” już w tym tygodniu odbędzie się po raz pierwszy Przegląd Gry na Instrumentach Pasterskich im. Stanisława Budza Mroza. Postać „ostatniego dudziarza na Podhalu” postanowiono też uhonorować tablicą pamiątkową, która zostanie odsłonięta w piątek 23 lipca o godz. 18 na budynku Gminnego Ośrodka Kultury w Poroninie. Wyrzeźbił ją Tadeusz Franosz z Białego Dunajca. Uroczystościom będzie towarzyszyć wystawa portretów Mroza, a także prezentacja filmu „Podhalańskie instrumenty pasterskie”. Wieczór zakończą posiady poprowadzone przez Krzysztofa Trebunię Tutkę. – Zapraszam na posiady wszystkich bardzo serdecznie. Nie ukrywam, że liczę bardzo na obecność osób, które pamiętają jeszcze postać Mroza – mówi prawnuk słynnego dudziarza.

Beata Zalot

Tygodnik Podhalański 29/2010