Istnieje przekonanie, że z wiekiem nasza pamięć staje się coraz gorsza. Rzeczywiście, nie ulega kwestii fakt, że pamięć siedemdziesięciolatka nie jest tak sprawna, jak pamięć dwudziestolatka.

Jednak starzenie się pamięci zaczyna się znacznie wcześniej, niż mogłoby się wydawać: już po trzydziestce daje się zauważyć pierwsze oznaki zmian. Ostatecznie badania nad pamięcią dają nam dwie wiadomości: dobrą i złą. Zła jest taka, że pamięć z wiekiem rzeczywiście pogarsza się, dobra natomiast, że można sobie z tym na różne sposoby poradzić.

Jak zmienia się pamięć

Wokół starości narosło wiele mitów. Jednym z nich jest to, że zdolności poznawcze ludzi starych są znacznie gorsze, niż młodych. Obserwujemy starszych ludzi, którzy źle prowadzą samochody, z trudem się poruszają lub „ględzą”. To każe myśleć, że starość idzie w parze ze znacznym zniedołężnieniem. Jest to jednak stereotyp. Na przykład zmiany w pamięci u starszych ludzi wcale nie są tak dramatyczne, jak się powszechnie uważa. Pamięć ludzi starych jest jedynie o mniej więcej 10% gorsza, niż ludzi młodych. Ponadto pewne cechy pamięci mogą się wręcz poprawiać w podeszłym wieku.

Co ulega pogorszeniu? Po sześćdziesiątym roku życia najwyraźniej osłabia się pamięć związana z wyobraźnią przestrzenną. Starsi ludzie uzyskują słabe wyniki wtedy, gdy prosimy ich o obracanie figur w wyobraźni i wyobrażanie sobie przedmiotu z różnych perspektyw. Odkryto jednak równocześnie, że wykonywanie zadań przestrzennych w naturalnych warunkach (np. wyobrażenie sobie drogi do najbliższego sklepu) jest tak samo sprawne u ludzi młodych i starych. Starzy ludzie lepiej planują pewne przewidywalne czynności. Np. gdy porównywano młodszych mistrzów szachowych ze starszymi, okazało się, że młodsi rozważają co prawda większy zakres możliwych posunięć, ale starzy bardziej dogłębnie analizują sytuację na szachownicy. Pogorszenie pamięci nie dotyczy też tych działań, które badani wykonują osobiście w nowej sytuacji – starzy i młodzi pamiętają je potem równie dobrze.

Starzenie się języka

Pewna pani psycholog (Susan Kemper) badała, jak z wiekiem zmienia się użycie języka. W tym celu analizowała pamiętniki pisane przez kilkadziesiąt lat. Odkryła, że złożone konstrukcje gramatyczne (związane z funkcjonowaniem tzw. pamięci świeżej) pojawiały się coraz rzadziej i były używane mniej poprawnie. Na przykład starzy ludzie często używali zaimków tak, że nie wiadomo było, co mają na myśli, np.: „Mój wnuk bardzo mi dziś pomógł przy budowaniu ławki. Pomyślałem, żeby powiedzieć synowi, że mogę go jutro zabrać na polowanie. Ale on nie był zachwycony tym pomysłem.” To nieoczekiwany wynik, bowiem moglibyśmy się spodziewać, że przez lata treningu te konstrukcje gramatyczne autorzy powinni opanowywać dobrze. Jednak gdy pamiętniki oceniano pod względem ogólnej poprawności stylistycznej i ciekawości, wyniki były jednoznaczne: wytwory starych ludzi były znacznie ciekawsze i lepiej napisane. Zmieniały się też tematy poruszane przez autorów: młodzi pisali przede wszystkim o swoich codziennych zajęciach, gdy się zestarzeli, pisali o innych ludziach i o przeszłości.

Co można poprawić?

Dobrym lekarstwem na starzenie się pamięci jest stosowanie mnemotechnik. Wykazano nawet, że po wyuczeniu się technik pamięciowych starzy ludzie mieli lepsze wyniki w zapamiętywaniu, niż młodzi, którzy nie potrafili ich stosować. Z dobrym funkcjonowaniem pamięci idzie też w parze aktywny tryb życia. Jeśli starszy człowiek dba o to, by wykonywać różnorodne zajęcia – jego pamięć funkcjonuje zdecydowanie lepiej niż wtedy, gdy jego tryb życia jest monotonny.

dr Marcin Florkowski psycholog

Tygodnik Podhalański 24/2010