Kleszcze to teoretycznie znany nam problem. Bardzo wiele osób miało nieprzyjemność spotkania się z kleszczem na własnej skórze.

Często jednak nie wiemy, jak sobie z nim poradzić, usuwamy go zbyt późno lub niewłaściwe, a to może być ekstremalnie niebezpieczne dla naszego zdrowia. W tym roku ponownie ruszyła ogólnopolska kampania uświadamiająca nam szeroko problem kleszczy. Wyczerpującym źródłem informacji kampanii jest portal internetowy: www.kleszcze.org. Poniższe informacje to kompendium istotnych dla nas wiadomości zawartych na tym portalu. Można założyć, że jedna trzecia dojrzałych kleszczy przenosi bakterie wywołujące boreliozę. Najczęściej do zakażenia człowieka dochodzi przez kontakt z nimfami, małymi i jednocześnie najagresywniejszymi formami rozwojowymi kleszy. Stwierdza się u nich 10-20 krotnie większą liczbę krętków, niż u pozostałych postaci kleszczy, dlatego najwięcej przypadków zachorowań przypada od maja do sierpnia, czyli w okresie żerowania nimf.

Kleszcze preferują zielone obszary z podszyciem, paprocie i trawy, szczególnie przejścia między lasem liściastym a iglastym. Można je znaleźć w żywopłotach i krzewach, przede wszystkim w jeżynach, leszczynach, malinach i dzikim bzie czarnym. Razem z lisami, zającami, psami i kotami dostają się one także do naszych przydomowych ogródków. W Polsce ponad 40 gatunków zwierząt, ssaków oraz gadów, pełni rolę gospodarzy dla kleszczy. Do tego zalicza się także ptaki, które poprzez swoje migracje odpowiedzialne są za rozpowszechnianie kleszczy na świecie. Także na działce możemy napotkać kleszcze. Kleszcze najbardziej aktywne są latem przed południem, wczesnym wieczorem i nocą. Wypełzają ze swoich kryjówek i czekają na gospodarza. Jeśli kleszczowi „pasuje” ofiara, wbija się w jej ciało za pomocą narządu ssąco - gryzącego.

Ukąszenie

Po przywarciu do gospodarza, kleszcz nie pozostaje długo w jednym miejscu. Wędruje, szukając ciepłego, wilgotnego, dobrze ukrwionego miejsca. Szuka zakamarków ciała o miękkiej skórze, jak pachy, doły podkolanowe, uszy, owłosiona skóra głowy, okolica genitalna. Wnikanie pasożytów do skóry odbywa się na podobieństwo operacji. Kleszcz wycina w skórze otwór, przez który wprowadza swój aparat ssąco-kłujący aż do naczyń krwionośnych. Gospodarz nie odczuwa tego, ponieważ kleszcz jednocześnie wstrzykuje substancję znieczulającą i tamującą krwawienie. Kleszcze przeżywają na zdjętej z ciała odzieży do trzech dni, aby zapolować na ofiarę przy następnym ubieraniu. Pomaga energiczne wytrzepanie i dokładne przeszukanie ubrań na zewnątrz i od środka oraz kwadrans w suszarce. Pobyt w zimnie nie szkodzi kleszczom, które zapadają przecież w sen zimowy. Sam prysznic również nie działa na kleszcze. Przeżywają pod wodą do trzech dni. Najpóźniej wieczorem, podczas rozbierania się, a jeszcze lepiej po zakończeniu pracy w ogrodzie lub po powrocie ze spaceru po lesie, powinno się obejrzeć ubranie i ciało pod kątem obecności kleszczy. Typowe kryjówki to: okolice podkolanowe, pachy, miejsca zgięcia kończyn górnych, nasada włosów, uszy, szyja, fałdy piersiowe, genitalia, palce u nóg.

Metody usunięcia

Kto spróbuje kleszcza wyciskać lub udusić za pomocą oleju (także oleju z drzewa herbacianego), spirytusu czy kleju, ryzykuje, że pasożyt wydali do rany wymiociny lub ślinę. Ponieważ ryzyko przedostania się zarazka wzrasta wraz z czasem trwania ssania krwi, powinno się jak najszybciej usunąć kleszcza. Szczypce do usuwania kleszczy (także te z apteki) nie nadają się do tego, ponieważ grube końcówki szczypiec miażdżą tułów kleszcza i wstrzykują bakterie do rany. To samo dotyczy naszych palców. Jeśli znajdziemy przyczepionego do skóry kleszcza, trzeba go od razu usunąć, np. za pomocą pęsety. Należy go chwycić przy samej skórze i delikatnie, ale jednocześnie zdecydowanie wyciągnąć lub wykręcić. Trzeba przy tym uważać, żeby głowa pasożyta nie pozostała w skórze. Pomocna może być nitka do zębów, z której robi się pętlę wokół kleszcza i wyciąga go przy jej pomocy. Do usuwania kleszczy można również stosować specjalny sprzęt dostępny w aptekach, który działa na zasadzie ssawki i ułatwia wydobycie kleszcza dzięki wytwarzanemu podciśnieniu. Miejsce po ukąszeniu powinno się zdezynfekować, a ręce umyć. Jeśli kleszcz tkwi głęboko i boimy się go sami usuwać – najlepiej od razu pójść do lekarza.

Ryzyko zakażenia

Do zakażenia boreliozą dochodzi przy bezpośrednim kontakcie kleszcza przenoszącego krętki Borrelia z człowiekiem, w wyniku przedostania się śliny lub wymiocin pasożyta przez skórę ofiary. Jeśli wcześnie usunie się i zabije kleszcza, ryzyko zakażenia zmniejsza się, ponieważ uważa się, że do zakażenia potrzebny jest okres co najmniej 24 godzin. Trzeba przy tym uważać, żeby nie zgnieść pasożyta szczypcami lub palcami i nie spowodować wstrzyknięcia jego zawartości pod skórę. Zwiększa to znacznie ryzyko natychmiastowej infekcji. Ludzie, którzy przebywają często na wolnym powietrzu, szczególnie w lasach, nad rzekami, w parkach, ogrodach lub ogólnie na obszarach trawiastych, są poddani większemu ryzyku, niż spacerowicze w mieście. Przyjaciele zwierząt, którzy chętnie bawią się z psami, są zawsze w większym niebezpieczeństwie przejęcia kleszczy, niż ludzie, którzy takich kontaktów unikają. Rodzice pozwalający dzieciom na głaskanie zwierząt, powinni je potem starannie sprawdzić pod kątem kleszczy. Także konie, bydło i owce strącają kleszcze z traw i gałązek i mogą zachorować na boreliozę, podobnie jak ludzie.

Inaczej jest w przypadku WZM (kleszczowego zapalenia mózgu). Wystarczy, że zainfekowany wirusem kleszcz ukłuje człowieka, a ryzyko infekcji WZM od razu jest bardzo duże. W przeciwieństwie do WZM, Borrelia potrzebują więcej czasu. Trwa to tak długo, aż Borrelia w przewodzie pokarmowym kleszcza namnożą się tak, że będą mogły przedostać się do aparatu ssąco-kłującego. Dlatego ważne jest, aby natychmiast po zauważeniu kleszcza usunąć go, a nie czekać na wizytę u lekarza czy w przedszkolu – na odebranie dziecka przez rodziców. Długość picia krwi zależy od stadium rozwojowego kleszcza. Larwie wystarcza dwa do czterech dni, nimfie i dorosłym samicom 5-10 dni. Po tym czasie kleszcz odpada od ciała żywiciela.

Objawy

Wielu pacjentów po ukąszeniu przez kleszcza zauważa objawy lekkiego przeziębienia, bóle głowy i kończyn, uczucie ogólnego rozbicia, rzuty gorączki, czasami powiększenie węzłów chłonnych, ale nie wiążą ich z ukłuciem kleszcza. Objawy te nie różnią się od objawów typowych dla infekcji grypowej. Także te ogólne objawy, występujące w pojedynczych przypadkach, obserwowane są w pierwszym stadium: bóle brzucha, bóle mięśniowo-stawowe, obrzęki stawów, kaszel, biegunka, zapalenie dróg chłonnych (czerwona linia, jak przy zakażeniu krwi), wymioty, spadek masy ciała, wzmożone wypadanie włosów, zaburzenia rytmu serca, mrowienie w obrębie kończyn górnych i dolnych, bóle mięśni, więzadeł i ścięgien (fibromialgia), sztywność karku, bóle pleców, zaburzenia połykania, wzmożona potliwość, ataki zawrotów głowy, uczucie suchości w gardle, nudności. Jeżeli wczesne stadium przebiega niezauważone i przede wszystkim nieleczone, to wzrasta ryzyko przejścia infekcji w stadium przewlekłe (trzecie) z ciężkimi następstwami. Za przewlekłe uważa się z reguły wszystko, co trwa dłużej niż 6-12 miesięcy. Często borelioza zostaje prawidłowo zdiagnozowana dopiero w zaawansowanym stadium, ponieważ wiele początkowych objawów traktowanych jest jako nieszkodliwe zaburzenia, a przejściowe dolegliwości są lekceważone.

Reakcja po ukąszeniu

W pierwszym stadium – bez lub z rumieniem wędrującym, bakteria lokalizuje się w pobliżu miejsca infekcji. Borrelia rozprzestrzenia się, kiedy po 10 dniach, a czasami nawet po kilku tygodniach pojawia się erythema migrans (rumień wędrujący). Objaw ten oznacza, że bakteria rozprzestrzenia się drogami krwionośnymi i limfatycznymi po całym organizmie. Okres inkubacji – czas między infekcją a wystąpieniem pierwszych objawów – może wynosić od 3 dni do 2 lat. Tylko 20% zainfekowanych osób przypomina sobie o wystąpieniu rumienią wędrującego, zmiany skórnej, która powstaje w miejscu lub w pobliżu punktu ukłucia przez kleszcza. Rumień wędrujący u każdego wygląda inaczej. Może być podłużny lub okrągły, z ostrą krawędzią lub z obrzękniętym brzegiem, czasami żywo czerwony lub całkiem fioletowy, czasami tylko lekko czerwony. Może wyglądać jak czerwony pierścień lub podwójny pierścień, który tworzy się wokół miejsca ukłucia. Zależnie od miejsca ukłucia pierścień może być tak duży, że rozpoznawana jest tylko czerwonawa linia łukowata, która roztacza się przykładowo na połowie pleców. Możliwe jest także tworzenie się kilku rumieni, które wydają się nie mieć związku z miejscem ukłucia. Początek rumienia może przebiegać bezobjawowo, miejscowo może mu towarzyszyć swędzenie lub pieczenie skóry, albo objawy ogólne: gorączka, bóle głowy, bóle mięśniowo-stawowe, męczliwość, zaburzenia czucia, kołatanie serca. Rumień ustępuje najczęściej po upływie około 4 tygodni – niezależnie od tego, czy jest leczony, czy nie.

Zagrożenie dla dzieci

Dzieci, głównie za sprawą niższego wzrostu oraz bardziej aktywnego sposobu spędzania wolnego czasu, narażone są bardziej na ukąszenia przez kleszcze – głównie w obszarze głowy, szyi i pach. Większość nimf znaleziona zostaje na szyi, za uszami, na owłosionej skórze głowy i u nasady włosów. Rodzice, którzy mieszkają na obszarze z ryzykiem Zapalenia Opon Mózgowych i których dzieci codziennie przechodzą przez las, powinni zaszczepić je przeciwko WZM. Jednocześnie bardzo często pracownicy szkół bądź przedszkoli nie są przeszkoleni, jak prawidłowo powinno się usunąć kleszcza. Od lat trwają próby przekonania urzędników, że przedszkolanki i nauczycielki powinny zostać przeszkolone, aby niezwłocznie i fachowo usuwać zauważone kleszcze. Około 80% zainfekowanych dzieci ma rumień wędrujący lub limfocytomę, najczęściej na uchu. Na zapalenie opon mózgowych lub porażenie nerwu twarzowego cierpi około 10% dzieci. U 10% dochodzi do zapalenia stawów. Wszystkie niewyjaśnione objawy mogą wskazywać na boreliozę – szczególnie apatia, porażenie twarzy, sztywność karku, napięte ciemiączko, płacz bez powodu, przymusowe ustawienie kończyn, wysięki w stawach kolanowych i innych oraz zaczerwienienie skóry, które rozchodzi się na kształt okręgu.

Przenoszone choroby

Ponieważ kleszcze mogą przenosić jednocześnie zarówno krętki Borrelia, jak i wirusy WZM, podwójne infekcje są możliwe na obszarach szczególnie zagrożonych WZM. Mogą przebiegać, po różnym okresie wylęgania, z bardzo ciężkimi komplikacjami neurologicznymi. W ostatnich latach nastąpił w Polsce 30-krotny wzrost zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu (WZM). Borelioza stała się jedną z najczęstszych chorób zakaźnych w kraju. W ostatnich latach rozpoznaje się rocznie średnio 250 przypadków zachorowań na wirusowe zapalenie mózgu przenoszone przez kleszcze. Stanowi to jedną trzecią wszystkich zachorowań na tę chorobę. Blisko 4000 osób cierpi rocznie z powodu boreliozy. Jest to liczba dwukrotnie wyższa, niż przed pięcioma laty.

NFZ nie refunduje usuwania kleszczy

W zasadzie kleszcza można usunąć samemu. Ci, co sobie nie radzą, powinni się natomiast zgłosić do lekarza rodzinnego. Według zapewnień Narodowego Funduszu Zdrowia, to właśnie tam otrzymamy pomoc. Wiesława Fabian, prezes Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Szczecinie, twierdzi, że jeśli przypadek nie jest skomplikowany, usunięcie kleszcza nie powinno być dla lekarza rodzinnego problemem. W trudniejszych przypadkach lekarz skieruje nas do chirurga. Nie szukajmy pomocy w pogotowiu, bo nie ma zakontraktowanych takich usług z NFZ. Odradzamy też izbę przyjęć w szpitalu. – Mogą być kłopoty. To nie jest uraz ani stan zagrożenia życia. Kleszcza powinien usunąć nam lekarz rodzinny. A jak nie potrafi, powinien wystawić nam skierowanie do specjalisty – mówi Mariola Bohatyrewicz z Biura Rzecznika Praw Pacjentów, które działa przy Zachodniopomorskim Oddziale NFZ.

Na podstawie www.kleszcze.org

opr. an

Tygodnik Podhalański 20/2010