Na zamku Dunajec w Niedzicy jeszcze do początku lat 30. XX wieku pracowali pańszczyźniani chłopi.

Od czego zacząć tę opowieść? - zastanawia się Irena Szydlak- Sobala, kierownik sekcji przewodników niedzickiego zamku. - Najlepiej od reformy rolnej i wyzwolenia zamku, które nastąpiło w pierwszych dniach ofensywy wojsk radzieckich, a było to w 1945 r. Zamek został zajęty bez walk rankiem 21 stycznia, po ucieczce wojsk niemieckich, choć poprzedniego dnia walki toczyły się w rejonie Łapsz Wyżnych i Trybsza. Dlaczego nikt nie bronił zamku? Być może dlatego, że jego właścicieli nie było w nim od jesieni 1943 roku. Salamonowie wyjechali do Budapesztu. Mieli w zwyczaju na zimę opuszczać swoją letnią rezydencję położoną w Pieninach. Czy wiedzieli, że wyjeżdżając z niej podczas wojennej zawieruchy nigdy więcej nie wrócą na Spisz? Nie wiadomo.

- By dobrze zrozumieć to, co się tu wydarzyło, należy cofnąć się do Wiosny Ludów i rewolucji na Węgrzech. Był rok 1848 - opowiada przewodniczka. - Konsekwencją tamtych wydarzeń było to, co przyniosło wiele lat później na Spiszu zniesienie uwłaszczenia chłopów. Na nocy ustawy z 1848 roku swoje prawa odzyskali żelarze. Była to grupa ludzi, która nie mogła znaleźć zatrudnienia poza wsią i  swego czasu godziała się na poddaństwo na zasadach pańszczyźnianych. Pracowali u pana w zamian za prawo użytkowania ziemi i postawienia chałupy. Jak sytuacja chłopów pańszczyźnianych wyglądała na Spiszu? Do 1920 r., po włączeniu w obszar Polski północnego skrawka ziemi historycznego Spisza - Niedzicy, majątku rodziny Salamonów, oraz Falsztyna i Łapsz Niżnych, przynależących do niemieckiej rodziny Jungefeldów, ludzie pracowali na polach dla swoich panów. Jak wynika z historycznych statystyk, największa grupa żelarzy zamieszkiwała Niedzicę (20 rodzin), Falsztyn (19 rodzin) i Łapsze Niżne (8 rodzin). - Warunki ich pracy zmieniały się. Znaczna poprawa w stosunku do XIX wieku nastąpiła w XX wieku, choć jeszcze do pierwszego ćwierćwiecza obowiązywał tzw. „odrobek”. Żelarze za jedną morgę ziemi (ok. 56 arów) mieli odrobić dla pana rocznie 72 dniówki, przy czym każda rodzina miała zazwyczaj do swojej dyspozycji 3-4 morgi pola. Często oprócz mężczyzn do odrobku zmuszane były kobiety oraz dzieci - opowiada Irena Szydlak-Sobala.

(Bez)wartościowa książeczka

Praca żelarzy „doglądana” była przez karbowych, a rozliczenia za przepracowane dni prowadzili rządcy. To oni zaznaczali odpracowywane dni na specjalnie wydrukowanych kartkach i książeczkach żelarskich. Rządca majątku każdego dnia objeżdżał włości pojazdem konnym (linijką) na której pracowali chłopi. Długo funkcję tę pełnił Józef Schlegela. Polskie władze terenowe i centralne kilkakrotnie próbowały znieść poddaństwo na Spiszu, jednak skutecznie sprzeciwiali się temu właściciele obu majątków ziemskich. Ostatecznie udało się to dopiero w 1931 r. - Podstawą do zlikwidowania resztek systemu pańszczyźnianego była ustawa z 18 marca 1931 r. o likwidacji stosunków żelarskich na Spiszu - opowiada Irena Szydlak-Sobala. - Jak pisze Michał Balara, na mocy tej ustawy żelarze mogli za ustaloną cenę wykupić ziemię, którą użytkowali, wraz z budynkami. Z chwilą uprawomocnienia się ustawy obowiązki żelarzy wygasły. Ludzie z ogromnym zadowoleniem przyjęli informację o możliwości wykupu ziemi. - Tata opowiadał, jak część ludzi, którzy żyli bez „odrobku”, zakup ziemi przeliczało na równowartość alkoholu. Mówili wówczas, że morga ziemi kosztowała tyle i tyle butelek polskiej wódki ze złotą etykietą - widocznie był to najdroższy dostępny wówczas alkohol - mówi pani Irena. Jak opowiada przewodniczka, jeszcze do niedawna w spiskich wsiach - w Niedzicy, Niedzicy-Zamku oraz Łapszach Niżnych - żyli żelarze. Najstarszymi byli Jan Błachut (1898-1988 r.) oraz Jan Janos (1903- 2007 r.- żył za czasów cesarza). - Ten ostatni miał w użytkowaniu 3 morgi ziemi, za co każdego roku miał odrabiać 137-140 dni na rzecz właścicieli Zamku Dunajec - wyjaśnia pani Irena. - Był to niezwykły człowiek o otwartym sercu, gotów każdemu pomóc. Miał 10 dzieci, przygarnął także moją babkę - Rozalię Szydlak. Po wojnie był on pierwszym sołtysem w Niedzicy. Doczekał się 20 wnuków, 50 prawnuków i 3 prawnucząt. Do końca miał żywy umysł i świetną pamięć. Swoimi opowieściami zachwycał nie tylko tych, którzy go znali, ale także chętnie odwiedzających go dziennikarzy.

By pamięć zakodowała

- Pamiętam, jak pan Janos wspominał Salamonów. Kiedyś z moim tatą rozmawiał o skarbie Inkasów, mówił także o biedzie, z którą kiedyś borykali się na Spiszu ludzie. Gdy spacerowaliśmy, często rozmawialiśmy o tym, że będzie tu zapora i nowe warunki życia dla ludzi, choć obraz był nieciekawy - wykarczowane drzewa i zniszczone domy - prawdziwy księżycowy krajobraz. Jego dawna chałupa znalazła się pod wodą, a  on jeszcze miał okazję zobaczyć nowe otoczenie zamku - dodaje przewodniczka. - To był człowiek bardzo kochany przez swoją rodzinę - może w tym właśnie tkwił sekret jego długowieczności? Mąż ostatniej właścicielki zamku - Ilony hrabiny Bethlen Salamon zmarł w 1920 r. a ona do 1930 r. zupełnie zmieniła a jednocześnie uporządkowała otoczenie zamku, usunęła zbudowania gospodarcze, odnowiła drzewostan, wykonała alejki spacerowe i zadbała o park. Jednak w czasie II wojny światowej zamek znów został opuszczony, hrabina nie powróciła bowiem z Budapesztu, z obawy przed nadchodzącym frontem.

*

Ustawa z 18 marca 1931 r.

- w sprawie ratyfikacji umowy podpisanej w Budapeszcie 7 listopada 1922 r. pomiędzy Austrią, Węgrami, Polską, Rumunią, Królestwem Serbów, Chorwatów, Słoweńców i Czechosłowacją, dotyczącej przeniesienia wierzytelności. To na jej mocy w  gminach Spisza, przyłączonych do Rzeczypospolitej, żelarze, tj.osoby, które w zamian za wykonane robocizny na rzecz właścicieli ziemskich mają w użytkowaniu pewne nieruchomości, mogą nieruchomości te (grunty wraz z budynkami oraz z przynależnościami) nabyć na własność za odpowiednią cenę wykupu. Przepisom niniejszej ustawy podlegają wszystkie nieruchomości, które żelarze otrzymali w użytkowanie przed 12 listopada 1921 r. (....) Cenę wykupu nieruchomości użytkowanych przez żelarzy (...) stanowić będzie za 1 ha gruntu ornego w I klasie kwota 216 zł. (..) Żelarze, którym przed dniem 12 listopada 1921 r. przysługiwało prawo pasania bydła na gruntach właścicieli ziemskich, mogą w toku postę­powania wykupowego nabyć dodatkowo na warunkach określonych w art. 2, obszar użytków rolnych, nadających się na cele pastwiskowe, według norm 0,50 ha w III klasie gruntów ornych na 1 dużą sztukę bydła, przyczem przyjmuje się, że 5 małych sztuk bydła (owce, kozy) odpowiada 1 dużej sztuce (krowy, konie).

Aneta Dusik

Tygodnik Podhaląński 14-15/2012