Pały, psy, gazy, pacyfikacja Nowej Huty - wspomnienia, choć bolesne - budowały, bo przecież "tamta" walka zakończyła się zwycięstwem. Dziś - zapomnienie, niesmak, gorycz. Przez 3 dni Nowy Targ obchodził 30. rocznicę wprowadzenia stanu wojennego. Od tego czasu minęło 10 lat. Przypomnijmy jak Nowy Targ uhonorował wówczas bohaterów stanu wojennego, ludzi, którzy walczyli o wolność. W niedzielę będą tu uroczystości na 40 lecie i zapewne nowi uhonorowani.

W stolicy Podhala pojawili się w piątek bohaterowie czasów, w których słowo „patriotyzm” nie potrzebowało definiowania. Przyjechał senator Mieczysław Gil, przywódca brutalnie stłumionego po trzech dniach w grudniu 81 roku strajku w Nowej Hucie, Grzegorz Surdy - jeden z szefów ówczesnego Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Przyjechali przedstawiciele Instytutu Pamięci Narodowej, autorzy wystawy „Wojna Polsko-Jaruzelska”, albumu „Generałowi dziękujemy”. Wreszcie - członkowie kapituły medalu „Niezłomnym w Słowie”, przyznawanego tym, którzy w latach 80., ryzykując represje i uwięzienie, działali na rzecz wolności słowa w Polsce. Bo właśnie przyznanie tego medalu było głównym punktem trzydniowych obchodów. - Inicjatywa zrodziła się 1,5 roku temu - mówi Grzegorz Surdy. - Mimo długiego upływu czasu od odzyskania niepodległości państwo polskie nie wywiązało się z trudu zobowiązania wobec bohaterów, którzy walkę, wypowiedzianą narodowi polskiemu 13 grudnia, podjęli i kontynuowali do zwycięskiego końca. Ma to być hołd i podziękowanie, których większości z tych ludzi nie raczono przekazać do dzisiaj.

Medal odebrało 8 osób związanych z Podhalem.

* Franciszek Tomaszkowicz - współredaktor, drukarz i kolporter niezależnego pisma „Janosik”, odpowiedzialny za kontakty redakcji z NZPS Podhale, prześladowany przez nowotarską Służbę Bezpieczeństwa, a w 1989 zaangażowany w działalność Komitetów Obywatelskich.

* Antonina Ozorowska, córka wachmistrza Józefa Czerwińskiego, zamordowanego przez NKWD w 1941 r. W latach 80. przewodnicząca Klubu Inteligencji Katolickiej w Nowym Targu, inicjatorka budowy Krzyża Katyńskiego na nowotarskim cmentarzu i licznych wydarzeń poświęconych pamięci poległych na Wschodzie, która integrowała środowisko nowotarskich Rodzin Katyńskich, utrzymywała kontakty z Instytutem Katyńskim Adama Macedońskiego, a później z rosyjskim Memoriałem. Wspierała wszelkie formy odtajnienia i upamiętnienia Katynia, współorganizowała też pomoc osobom internowanym od grudnia 81 r. w Załężu.

* Sławomir Kuza - w czasie studiów na KUL członek Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, a w stanie wojennym w podziemnej „Solidarności”. Zajmował się m.in. drukowaniem „Opinii” i „Spotkań” oraz kolportażem wydawnictw niezależnych. Współredaktor „Ojcowizny” przy parafii NSPJ w Nowym Targu. Prowadził spotkania i prelekcje dla młodzieży, poświęcone najnowszej historii Polski i stosowanym w komunistycznych mediach technikom manipulacyjnym.

* Zofia Łukasz, która w czasie stanu wojennego rozprowadzała prasę niezależną oraz ulotki, uczestniczyła i współorganizowała tzw. „latające uniwersytety”, współtworzyła pismo LONT - wydawane przy pomocy matryc udostępnionych przez Solidarność nowotarską (gazeta była adresowana do młodzieży LO im. S. Goszczyńskiego), szykanowana i zmuszona do zmiany szkoły, m.in. zwolniona z pracy nauczyciela w ZSZ w  Czarnym Dunajcu za rozpowszechnianie ulotek przedwyborczych. Prowadziła bibliotekę niezależnych wydawnictw.

* Ks. Antoni Bednarz - były wikariusz parafii NSPJ, twórca i redaktor pisma „Ojcowizna”, wydawanego bez zgody władz, inicjator i opiekun duszpasterskiej grupy teatralnej, prezentującej teksty przepełnione treściami patriotyczno-społecznymi, oraz niezależnej galerii Sygnum, skupiającej opozycyjne środowiska artystyczne. Współtwórca Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej w latach 1984-1986.

* Maria Starmach - uczestniczka pierwszego protestu pracowników kombinatu NZPS „Podhale” w 1976 r. W latach 1980-81 delegatka na zjazd Solidarności Regionu Małopolska, uczestniczka zjazdu założycielskiego Solidarności Wiejskiej w Ludźmierzu, kolporterka prasy niezależnej. W stanie wojennym pomagała w organizowaniu punktu druku ulotek podziemnej Solidarności w Nowym Targu, organizowała też pomoc dla rodzin i osób internowanych.

* Marian Gołczyński - członek Komitetu Organizacyjnego i Prezydium Komisji Zakładowej Solidarności w NZPS Podhale, kolporter prasy niezależnej - m.in. nowotarskiego „Janosika”, w stanie wojennym organizował punkt druku ulotek podziemnej Solidarności w Nowym Targu. Organizator pomocy dla rodzin i osób internowanych. Wielokrotnie przesłuchiwany przez SB i prokuraturę, aresztowany w lipcu 1984 roku.

* Wojciech Mróz - poeta, pisarz i dziennikarz. Krakowianin z urodzenia, zakopiańczyk z wyboru. W 1985 roku był współzałożycielem i jedynym redaktorem Biuletynu Podhalańskiego - pisma podziemnej Solidarności. W grudniu 1989 roku współtworzył Tygodnik Podhalański. Był jego pierwszym naczelnym, potem felietonistą, którym w naszej redakcji pozostaje do dziś.

- Ci ludzie natychmiast, kiedy zamilkło wszystko, a właściwie mówił tylko jeden człowiek (gen. Jaruzelski - przyp. red.), poderwali się do przekazywania prawdy o tym wszystkim, co działo się wokół nas i w nas - mówił Mieczysław Gil. - Po 20. latach wolnej Polski, w której tak wiele zaniedbań powstało w zakresie przekazywania historii, najważniejsze jest mówienie prawdy o tamtym czasie. Musimy uczyć młodzież historii, tej historii, która buduje. Nie jest to medal rządowy, państwowy, oficjalny. Jest to medal od przyjaciół dla przyjaciół, dla tych, którzy na drodze do wolności zaznaczyli słowem swoją obecność. Kapituła, w skład której wchodzą sami bohaterowie czasów stanu wojennego: Krzysztof Budziakowski, Krzysztof Bzdyl, Zbigniew Chłap, Leszek Długosz, Leszek Elektorowicz, Tomasz Gąsowski, Mieczysław Gil, Wojciech Grzeszek, Stanisław Handzlik, ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski, Marek Lasota, Adam Macedoński, Wojciech Marchewczyk, Bogusław Sonik i Grzegorz Surdy, obradowała po raz trzeci. W wyborze pomogli jej Krzysztof Kuranda, Jurek Jurecki, Adam Łaszczyk i Monika Jachymiak, którzy dokonali przeglądu tego, co działo się w latach stanu wojennego na Podhalu, a dotyczyło głoszenia wolnych myśli, drukowania, kolportowania. Kilka miesięcy wcześniej kapituła przyznała medal m.in. Janowi Studentowiczowi, współzałożycielowi i wydawcy pisma „Janosik”, drukarzowi i kolporterowi. Choć założyła, że honoruje tylko osoby żyjące, w piątek nie zabrakło słów kierowanych pod adresem tych, którzy odznaczeń odebrać już nie mogą. W pierwszym rzędzie - zmarłego kilka miesięcy temu Władysława Skalskiego.

Wręczenie medali nie było jedynym punktem trzydniowych obchodów, zorganizowanych wspólnie przez powiat nowotarski, IPN, NSZZ Solidarność, Stowarzyszenie NZS 1980 i Euroregion „Tatry”. Była msza w kościele św. Katarzyny, Apel Poległych pod Krzyżem Katyńskim i uroczyste spotkanie w szkole muzycznej. W piwnicach Powiatowego Młodzieżowego Domu Kultury otwarto wystawę „Wojna Polsko-Jaruzelska” autorstwa Natalii Horak, będącą fragmentem ekspozycji pochodzącej z krakowskiego Muzeum PRL-u. Oglądać ją można do końca stycznia, na uwagę zasługują utrwalone na taśmach wspomnienia osób internowanych oraz ich bliskich. Była też promocja albumu „13 grudnia stan wojenny. Generałowi dziękujemy”, ze zdjęciami Bogusława Kostki-Dąbrowy i tekstem Jarosława Szarka z krakowskiego IPN, którego współwydawcą jest nowotarskie starostwo, a także projekcja filmu „Towarzysz Generał idzie na wojnę” w reżyserii Grzegorza Brauna i Roberta Kaczmarka, zadającego kłam twierdzeniu, że stan wojenny był koniecznością, ratunkiem przed sowiecką interwencją. - Najpierw się mówiło, że Jaruzelski wybrał mniejsze zło, bo groziła inwazja - mówił Bogusław Kostka-Dąbrowa. - Potem, że doprowadził do okrągłego stołu, a przedwczoraj przeczytałem, że musiał wprowadzić stan wojenny, bo tak chciało społeczeństwo. Myślę, że w kolejnym etapie usłyszymy, iż był jego ofiarą - dodał - nie bez ironii - autor albumu.

Tekst i fot.: Piotr Dobosz

Tygodnik Podhalański 50/2011