Kiedy mówią swoją gwarą, węgierscy sąsiedzi ich zupełnie nie rozumieją. Za to kiedy przyjadą do Polski, na Spisz, bez problemu dogadują się w sklepie.

Niedaleko Miszkolca na Węgrzech żyją potomkowie górali z Podhala. Ich gwara przetrwała 300 lat, choć długo nie mieli pojęcia o swoim pochodzeniu. - Barz nom się tu podoba, jakby my w domu byli - mówi Teresa Remiasz-Sztefan, która przyjechała do Niedzicy na Spiskie Zwyki z okolic Miszkolca. Nie tylko jej mowa jest swojsko brzmiąca, także nazwisko, popularne w okolicy Białki Tatrzańskiej. - W sklepie jest się dogodać, kukali nas tu, jakby tu siostry nase byli - dodaje. Czasem znajome słowa w jej ustach brzmią trochę inaczej, czasem wtrąca jakieś niezrozumiałe dla Polaków węgierskie słowa. Margita Bożyk sama pisze wiersze i przyśpiewki. Nie daje się długo prosić: „Ospatrem się dookoła, Boze Ojce daj mi skridla, kieby jo se furgać znala, do Polski byk poleciała” - śpiewa rzewnie i ukradkiem ociera łzę. Bo choć jej przodkowie wyemigrowali na Węgry na początku XVII w., czuje sentyment do Polski. W gwarze rozmawia już tylko ze swoją 94-letnią matką. - Dogwarom z nią po polsku - potwierdza. Już na palcach można policzyć tych, którzy mówią tą archaiczną gwarą, taką, jak na Podhalu mówiło się 300 lat temu. Wszyscy pochodzą z Derenku, nieistniejącej już wsi na północy Węgier. Przez lata mieszkańcy Derenku nie wiedzieli, gdzie są ich korzenie. Ich gwara wskazywała na słowiańszczyznę, nie mieli jednak pojęcia, że są z Polski, nie mówiąc już o Podhalu.

Pracowici i pobożni

- Nasi przodkowie przyjechali z Podhala na Węgry za lepszym chlebem - opowiada Waleria Gogola. Także nosi nazwisko popularne na polskim Spiszu. Bo to z tych okolic przybyli w 1717 r. pierwsi osadnicy, których sprowadził na opustoszałe po najazdach tatarskich i po epidemii dżumy ówczesny właściciel Derenku książę Esterhazy. Przybyli z Czarnej Góry i Jurgowa na Spiszu oraz z Podhala - Bukowiny Tatrzańskiej, Białki Tatrzańskiej. Do dziś noszą nazwiska: Gogola, Remiasz, Kusztwan, Kuchta czy Bubenko (Bębenek). - Jak to dokładnie było, nie wiadomo, ale właściciel Derenku potrzebował pracowitych ludzi, a ci z terenu Podhala tacy właśnie byli - przekonuje Margita Bożyk. - Do dziś mówi się, że derenczanie i ich potomkowie to ludzie bardzo pracowici i twardzi - dodaje. Uprawiali mało urodzajną ziemię, zajmowali się wyrębem lasów, myślistwem i wypasem owiec. Węgierska wieś z podhalańskimi osadnikami otoczona była lasami, z dala od innych miejscowości, nie mieli nawet drogi. Trzymali się swojej wiary, zwyczajów i języka. Żenili się tylko między sobą. Już w 1731 r. stanął w Derenku drewniany kościół Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza. Tych samych patronów ma białczańska świątynia na Podhalu. Byli katolikami, w przeciwieństwie do protestantów z sąsiednich wsi. Kolejne pokolenia nie wiedziały już, skąd pochodzą, ale słowiański język przetrwał, wierni byli też katolicyzmowi. - Wiedzieli my, ze som my inni, ze my Słowianie. Przezywali nos, śmiali się - opowiada Teresa Adamus. - Nasa mowa była inna - podkreśla. I daje konkretne przykłady. Twarz to w derenczańskiej gwarze gymba, dokładnie tak, jak na Spiszu. A po węgiersku to „arc”. Gniewać się po węgiersku to „haragudni”, ale derenczanie mówili „gniywać się”. Na spodnie z sukna Węgier powie „nadrag”, a derenczanie mówią „portki”, tak jak mówi się na Podhalu czy Spiszu.

Nie pódem jo za duja

„Nie pódem jo za duja, radniem pódem za Janicka, co mi kupi miodownicka” - przypomina sobie derenecką przyśpiewkę Margrita Bożyk. Duj to bękart, prawie jak w obecnej spiskiej gwarze - gdzie nieślubne dziecko nazywa się „najduchem”. Teresa Adamus przypomina sobie z czasów dzieciństwa wyliczankę „Wysedł pies na górke, wysroł się na skórke, a kto to słowo powie, tego musi zjeść”. Dzieci węgierskie nie były tego w stanie powtórzyć, ale oni, derenczanie, tak się bawili. - Ale nie piszcie tego pani, bo to brzyćko - śmieje się inna z derenczanek. I przypomina sobie swojsko brzmiące w Polsce przekleństwa i wyzwiska. „Ty świnio marchowo” albo „coby cię diaboł wziół”. - To było niesamowite przeżycie, kiedy w węgierskiej wiosce usłyszałam pierwszy raz gwarę bliską naszej i oni rozumieli mnie, kiedy mówiłam do nich po spisku - opowiada Elżbieta Łukuś, która bada gwarę derenczańską, jest też współautorką „Słownika gwarowego mieszkańców Derenku i ich potomków” (wraz z Anną i Julianem Kowalczykami). - Chodzili my do skol, gwarili jak Slowianie, w skole my mówili po slowiańsku - wsłuchuję się w słowa Walerii Gogoli. Gdy panie zaczynają mówić między sobą, chwilami trudno je zrozumieć. O swoim podhalańskim pochodzeniu derenczanie długo nie wiedzieli. Dopiero w latach 60. archiwista Tibor Remias, którego ojciec pochodził z Derenku, badając historię rodzimej wsi, wpadł na trop podhalańskich korzeni.

Wysiedleni

Derenk już wtedy nie istniał. W latach 40. władze zaczęły mieszkańców przesiedlać. Derenczanie rozproszyli się po różnych miejscowościach w promieniu 100 km. Wioska znalazła się w granicach parku narodowego Aggtelek. W wymarłej wsi pozostał tylko cmentarz i szkoła, w której jest muzeum fotografii. Derenczanie i ich potomkowie spotykają się tu 2 razy do roku - na grobach bliskich we Wszystkich Świętych i w ostatnią niedzielę lipca na odpuście w kaplicy zbudowanej w miejscu dawnego kościoła św. Szymona i Judy Tadeusza. Młodzi już nie znają gwary, mówią po węgiersku, ale więź z Polską czują. Od kilku lat przyjeżdżają do Niedzicy na Spiską Wartę. Margita Bożyk, Teresa Remiasz-Sztefan, Teresa Adamus i Waleria Gogola należą do zespołu „Drenka Polska” - spotykają się raz w tygodniu, żeby sobie pośpiewać w swojej zanikającej już gwarze derenczańskiej. Mają tradycyjne stroje. Pani Margita sama pisze teksty, a potem kiedy je śpiewa, płacze. - Bo my nigdy nie bedziemy madiarskie, czujemy się polski. Wołali na nas nieraz „Polocko”, „Polko”, ale my są z tego dumni - tłumaczy.

Derenki Langyelek

...czyli Słownik Gwarowy Mieszkańców Derenku i ich Potomków. - Dwa lata temu na odpuście w Derenku zgadaliśmy się z ludźmi z węgierskiego Leadera, żeby wspólnie zrobić taki słownik - opowiada Julian Kowalczyk, który kieruje w Polsce podobną Lokalną Grupą Działania - Stowarzyszeniem Rozwoju Spisza i Okolicy. Przez 2 lata jeździli na Węgry, robili wywiady i nagrywali ostatnich derenczan mówiących gwarą. I tak powstał czterojęzyczny słownik (derenki gwarowy - spiski gwarowy - polsko - węgierski). Do książki dołączona jest płyta z pieśniami, wierszami, anegdotami i opisami zabaw dziecięcych).

Beata Zalot

Tygodnik Podhalański 29/2014