Teatrownicy z Bukowiny świętują sto lat

To juz 100 roków jako tu na dziedzinie, na bukowiańskik wiyrchak teatr momy. Ludowy, amatorski, regionalny, nas góralski!" - pisze Bartłomiej Koszarek, obecny opiekun Regionalnego Zespołu Teatralnego im. Józefa Pitoraka i wieloletni aktor.

Wszystko zaczęło się na przełomie 1923 i 1924 r., kiedy z inicjatywy małżeństwa nauczycieli Michaliny i Franciszka Ćwiżewiczów powstała w szkole grupa teatralna. Najpierw należały do niej dzieci i młodzież, z czasem dołączyli dorośli - rodzice uczniów, a nawet letnicy. Scena powstała w największej z klas. Grano głównie sztuki pisane gwarą - m.in. Wojciecha Brzegi i Feliksa Gwiżdża. Przedstawienia przygotowywała i reżyserowała Michalina Ćwiżewiczowa. Gdy w 1932 r. stanął Dom Ludowy we wsi, tam przeniósł się też teatr, którego sława szybko przekroczyła nie tylko granice wsi, ale i Podhala. Już przed wojną bukowiańscy teatrownicy występowali na Śląsku.

Nowa rzeczywistość, zapał ten sam

Po przerwie spowodowanej wojną, już pod koniec 1945 r. bukowiańscy aktorzy wystawili „Narzeczoną z Podhala”. Z przedstawieniami docierali na Górny i Dolny Śląsk, a także na Wybrzeże, gdzie w 1946 roku wystawili sztukę Franciszka Domnika „Ojcowizna”, wyreżyserowaną przez Stanisławę Pielawską. Sztuka nie spodobała się cenzurze, która zabroniła wystawiania spektaklu. Po niewielkiej przeróbce Jana Łapki, sztuka pod nowym tytułem „Gazdówka" powróciła na scenę w 1972 r.

Ważnym rokiem był 1960, kiedy kierownictwo nad Domem Ludowym i nad zespołem teatralnym objął Józef Pitorak, który sam pisał i reżyserował sztuki teatralne o góralskim świecie, lokalnych obyczajach, dylematach i radościach. Przez lata jego sztuki "Portki", „Zatraceniec” czy „Wesele góralskie” cieszyły się dużym powodzeniem i grane były nie tylko przez bukowiańskich aktorów, ale także inne ludowe teatry na Podhalu.

Zatraceniec w Teatrze Telewizji

8 stycznia 1961 roku „Zatraceniec” Józefa Pitoraka został sfilmowany w Ośrodku Telewizyjnym w Łodzi i zaprezentowany w Teatrze Telewizji przez Adama Hanuszkiewicza. Do dziś nagranie to jest poszukiwane przez szefostwo Bukowiańskiego Centrum Kultury, niestety kaseta przepadła w czeluściach archiwów telewizyjnych.

W 1963 r. „Zatraceniec” otrzymał nagrodę Zarządu Głównego Społecznego Komitetu Przeciwalkoholowego w Warszawie za wybitne treści profilaktyczno-edukacyjne, a 17 lutego 1969 roku sztukę wystawiono w Teatrze Starym w Krakowie.

Jak Fredro i Molier trafili pod góralskie strzechy

Kolejnym etapem w teatrze było pojawienie się Jana Gutta Mostowego, który w 1996 r. (za szefostwa Zygmunta Kuchty) zaadaptował utwór Aleksandra Fredry "Gwałtu, rety, co się dzieje". Nie tylko przełożył komedię na gwarę góralską, ale przeniósł akcję na Podhale i do góralskich realiów. Był to strzał w dziesiątkę. Sztuka zachwyciła publiczność i jurorów.

Wkrótce także inne komedie Fredry, a także Moliera zostały zaadaptowane przez Ujka Mostowego i znalazły się w repertuarze bukowiańskiego teatru.

Od lat 70. ubiegłego wieku do 2009 roku teatr wystawiał swoje przedstawienia głównie w czasie Góralskiego Karnawału i Sabałowych Bajań. Brał też udział w sejmikach teatralnych w Bobowej, Nowym Sączu, Czarnym Dunajcu, Bukowinie Tatrzańskiej i Tarnogrodzie.

Siemion, Holoubek i Dymna na widowni

Od 2009 r. w Bukowinie Tatrzańskiej pojawiły się sezony teatralne. W trakcie ferii zimowych i wakacji, a także w okresie świąt Bożego Narodzenia, Nowego Roku czy świąt majowych sztuki wystawiane są w Domu Ludowym w każdą środę. Widzami są zarówno górale jak i turyści. Spektakle bukowian obejrzeli m.in. Wojciech Siemion, Gustaw Holoubek, Magdalena Zawadzka i Anna Dymna, a w ostatnich latach - Michał Żebrowski czy Stanisław Jaskułka.

Dziś Regionalny Zespół Teatralny im. Józefa Pitoraka z Bukowiny Tatrzańskiej ma w repertuarze kilka sztuk. Prezentuje adaptacje sztuk Moliera - „Lykorz mimo włosnyj woli”, „Skąpiec” i „Chory z urojenia”, Fredry - „Baby i dezerterzy” (czyli „Damy i huzary”), „Gwołtu, co sie nie robi” i „Zemsta”, a ponadto „Portki”, „Zatraceńca” i „Zielone obycaje” Józefa Pitoraka oraz sztukę Ryszarda Latki „Tato, tato, sprawa sie rypła”. Zupełnie innym eksperymentem, ale również zakończonym sukcesem były przedstawienia lalkowe - „O Kubiku z Cornego Dunajca” i „Tatrzańska baśń”, którymi zainteresował góralskich aktorów Bernard Popko.

Gwołtu, co sie nie robi

Od 2009 roku grupa teatralna działa pod opieką Bartłomieja Koszarka, etnologa, multiinstrumentalisty, aktora amatora, a zarazem prezesa Spółdzielni Kulturalno-Oświatowej Dom Ludowy w Bukowinie Tatrzańskiej.

Bartłomiej Koszarek zaczął grać na deskach Domu Ludowego w 1996 r., choć wcześniej wielokrotnie oglądał tu spektakle. Zadebiutował rolą młodego chłopaka - zalotnika i buntownika - w pierwszej sztuce zaadaptowanej przez Ujka Mostowego - "Gwołtu, co sie nie robi".

Doskonale pamięta próbę generalną, na którą przyszedł Jan Gutt Mostowy. - Strasznie nam wtedy ta gra nie szła, nic się nie kleiło. Ujek Mostowy chyba był załamany, powiedział nam tylko, że nie będzie miał pretensji i się nie pogniewa jak nie wystąpimy na Przepatrzowinach Teatralnych w Czarnym Dunajcu, do których się przygotowywaliśmy - wspomina Bartłomiej Koszarek. Na szczęście podczas przeglądu bukowianie spisali się na medal. - Aplauz był wielki, jury zachwycone, a Ujek Mostowy każdego z radości wyściskał - opowiada dzisiejszy kierownik zespołu. - To mu dało wiatru w żagle, wziął się za następne przeróbki sztuk Fredry i Moliera - dodaje.   

Bukowiański fenomen

I tak ten teatralny fenomen trwa w Bukowinie Tatrzańskiej od stu lat. Są rodziny, w którym aktorami jest już piąte pokolenie. W „Ojcowiźnie", sztuce, którą teatr przypomni podczas urodzinowych obchodów, na scenie pojawią się trzy pokolenia rodziny Rozmusów. Teatralnego bakcyla mają już w genach Chowańcowie Suchowiany i Surówki, Kuchtowie, Bieńkowie czy Stachoniowie.

- Nasz teatr to dla wielu rodowa tradycja, dzieci tę pasję i talent wypijają z mlekiem matki - śmieje się Bartłomiej Koszarek. - Gra na scenie była od początku nie tyko wielką frajdą i przyjemnością, ale wręcz teatroterapią po dniach ciężkiej pracy - tak tłumaczy niesłabnącą od stu lat pasję, z jaką grają bukowianie. Próby i występy pozwalają zostawić codzienne obowiązki i wejść w zupełnie inny świat.