Krwawy zwierzyniec księcia Chrystiana

To nie bajka - olbrzymi zwierzyniec ogrodzony płotem urządził na obszarze swoich tatrzańskich dóbr książę Chrystian Hohenlohe. Sprowadził zwierzęta, by móc je zabijać podczas polowań. Do dziś być może w żyłach tatrzańskich jeleni płynie domieszka amerykańskiej krwi, po kuzynach - jeleniach wapiti...

- Zwierzyniec obejmował ogromny obszar - mówi Filip Zięba, specjalista ds. fauny Tatrzańskiego Parku Narodowego. W 1897 roku książę Chrystian Hohenlohe ogrodził płotem część swoich tatrzańskich dóbr, ok. 1200 ha powierzchni, w tym olbrzymie doliny Jaworową i część Białej Wody oraz część Tatr Bielskich. Zwierzyńca strzegli jegrowie, czyli strażnicy, z których wielu sprowadzono z Tyrolu. Przez cały teren poprowadzono sieć myśliwskich ścieżek, pobudowano drewniane domki dla jegrów. Księciu nie przyświecał bowiem cel w postaci ochrony gatunków; wręcz przeciwnie: był on zapalonym myśliwym. \"Wsławił\" się tym, że w ciągu ponad 40 lat zabił tysiąc kozic, napędzanych mu przez góralskich naganiaczy. W Hawraniej Dolinie z tej okazji postawiono kamienną płytę z napisem w języku polskim: \"Najjaśniejszy Książę Christian Kraft Hohenlohe (...) dnia 5ego Septembra 1924 zastrzelił tysiącznego capa.\" Dodajmy, że podczas akcji ostatniego liczenia kozic, która odbyła się w czerwcu, naliczono 950 sztuk tych zwierząt. Hohenlohe zamordował więc więcej kozic, niż liczy ich cała obecna populacja.

Po zwierzyńcu hasały nie tylko rodzime gatunki. Wpuszczono tu także jelenie z Kaukazu, Siedmiogrodu i Ameryki, koziorożce z Kaukazu i Alp, żubry z Kaukazu, bizony z Ameryki.

Jak podają Zofia Radwańska-Paryska i Witold Henryk Paryski w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej, zwierzyna była w zimie dokarmiana, ale w obrębie zwierzyńca żyła na swobodzie, osiągając najwyższe pogłowie w 1912. Na ogrodzonym obszarze żyło wtedy ok. 600 kozic, 1200 jeleni, 150 koziorożców, 21 bizonów i żubrów, 30 niedźwiedzi. Po 1912, z powodu trudności finansowych, Hohenlohe zmniejszył liczbę strażników i stan zwierzyny, wzmogło się kłusownictwo (m.in. górali podhalańskich), ale liczba zwierzyny była nadal pokaźna.

- Zwierzęta były trzymane za ogrodzeniem, jednak jakieś jelenie wapiti przedostały się i ta populacja była przez jakiś czas obserwowana w Tatrach. Wapiti to gatunek jelenia zamieszkujący Amerykę Północną. Poza tym ze zwierzyńca nie przedostały się żadne obce gatunki - mówi Filip Zięba. Nie da się jednoznacznie stwierdzić, czy w żyłach tatrzańskich jeleni płynie dziś krew z domieszką amerykańskiej... - Do tego potrzebne byłyby szczegółowe badania genetyczne - mówi Filip Zięba.

Chrystian Hohenlohe był właścicielem wielkich obszarów w Tatrach. Zakupił dobra jaworzyńsko-lendackie, obejmujące m.in. Tatry Jaworzyńskie i Jaworzynę Spiską w 1879 roku. W kolejnych latach powiększał swój tatrzański majątek: kupił Wyżnie Hagi wraz z Batyżowiecką Doliną (bez jej górnej części) i Mięguszowiecką Doliną, a w 1904 roku dokupił dalszą część północnych stoków Tatr Bielskich, aż po Dolinę Bielskiego Potoku. Zamierzał kupić dalsze części Tatr, w tym Zadnie Koperszady i Szczyrbskie Jezioro z otoczeniem, jednak planów tych nie udało mu się zrealizować.

Hohenlohe zapisał się także w historii Polski, jako osoba uczestnicząca w sporze granicznym pomiędzy Galicją a Węgrami o Morskie Oko i podsycająca go na niekorzyść Galicji. Chciał bowiem zyskać na rozjątrzonym sporze dodatkowe grunty w Tatrach. \"Nie tylko polecił swym pracownikom z bronią w ręku dokonywać różnych gwałtów w Dolinie Rybiego Potoku (na obszarze tak Zamoyskiego, jak i górali białczańskich), lecz również spowodował swymi wpływami, że władze węgierskie podjęły bezprawne kroki zbrojne na tym terenie (wysłanie żandarmów węg. nad Morskie Oko)\" - czytamy w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej.

Zamieszkiwał w drewnianym \"pałacyku\" o charakterze myśliwskim w Jaworzynie Spiskiej. Jego dwór stoi zresztą do dziś. Został pochowany na cmentarzu położonym obok jaworzyńskiego kościółka.

W czasach funkcjonowania Zwierzyńca Jaworzyńskiego Hohenlohe zabronił turystom wstępu na ten obszar. Dopiero po licznych protestach turystów w prasie i interwencji węgierskich władz państwowych Hohenlohe zezwolił przechodzić przez swoje dobra, ale jedynie trzema znakowanymi szlakami: przez Polski Grzebień, Lodową Przełęcz i Przełęcz pod Kopą.

Do dziś w Tatrach Bielskich można obserwować pozostałości po zwierzyńcu, przede wszystkim w postaci resztek płotów.  - Gdy pisałem przewodniki po Tatrach Bielskich, płoty jeszcze stały, więc pewnie stoją i teraz - mówi Władysław Cywiński, znawca topografii Tatr, autor szczegółowych przewodników po Tatrach. - Znajdowały się w kilku miejscach, m.in. w rejonie północnej grani Nowego Wierchu, na południowej grzędzie Hawraniej Czubki i na Murańskim Koniu, z tym, że nie mam pewności, czy drut w tym miejscu jest pozostałością po zwierzyńcu.

Zniknęła także tablica upamiętniająca zamordowanie przez Hohenlohego tysięcznej kozicy. - Tablica długo pozostawała w dolinie, jednak ktoś w końcu ją wyniósł - mówi Władysław Cywiński.

Obecnie przez tereny dawnego zwierzyńca wiedzie kilka znakowanych szlaków - głównie Doliną Białej Wody oraz Doliną Jaworową na Lodową Przełęcz. Gdy dopisze nam szczęście, spotkamy kozice, coraz liczniejsze w Tatrach. Na szczęście książę Chrystian Hohenlohe nie zdążył wytrzebić całej populacji.

Agnieszka Szymaszek