Państwo nie powinno ograniczać wolności, ale dbać o jej wzrost

W procesie cywilizacyjnego rozwoju ludzie stwierdzili, że ta sama praca wykonywana zespołowo jest bardziej efektywna od prowadzonej indywidualnie. Fakt ten wyzwolił w nich wolę do organizowania się w zbiorowości, połączone w wysiłku bytowania nawet za cenę ograniczenia ich własnej wolności. Z czasem doprowadziło to do wykształcenia się organizmów państwowych funkcjonujących wedle określonych praw i zasad. Aby te z kolei mogły by wdrażane i przestrzegane, zaszła konieczność ustanowienia organów władzy. Na czele władzy mogą znaleźć się różni ludzie. Bywają tacy, którzy w działaniach wykazują więcej uporu niż rozumu. O nich mówi się niejednokrotnie, że mają silną wolę. Z kolei inni bardziej zawierzają jakimś zasadom, niż własnym oczom. Są to ludzie mocnej wiary. Ale zdarza się, że władzę posiądą ludzie, którzy łączą w sobie i upór, i wiarę. Ten charakter cechuje doktrynerów! W przypadku kiedy władzę ma doktryner, swoją wiarę z uporem stara się narzucić drugim. Do pomocy w tym dobiera sobie „pachołków” w ręku których pojawia się bat rzekomej sprawiedliwości. Świst przymuszającego bata i rodzone pod jego wpływem zniewolenie, wytyczają prostą drogę do niewolnictwa, autorytaryzmu czy totalitaryzmu. Doktryner opanowany obsesyjną wiarą i uporem może tego nawet nie dostrzegać. Co więcej, to lud uważa za ślepy, bo przecież powstają fabryki i gmachy, drogi, przekopy, obsiane są pola i wytwarzane dobra, których on sam nie jest wstanie skonsumować. To też często rozdaje je i zdobywa poklask. Gdy zaś lud nie wykazuje pełnej wdzięczności, jego serce „krwawi”. W tych działaniach doktryner w ogóle nie dostrzega, że za całym tym przyrostem dóbr stoi bat ograniczający wolność ludu. Tak rosły potęgi w Starożytności, tak też z republik rodziły się dyktatury. Podczas tych procesów posługiwano się pretorianami, którzy za cenę bezkarności i wzrostu zamożności, posiłkując się kłamstwami oraz orężem praw i mieczów, łamali bez skrupułów porządek wolności ludów.

W kontekście powyższego można zapytać, czy istnieje sposób, by się przed tym zabezpieczyć, a ewentualną republikę uczynić trwałą? Pozytywnej odpowiedzi dostarcza historia pokazująca, że dla stabilizacji republiki wystarczyłoby zmienić system wyborów. Zamiast głosować kto ma być głową państwa, kto ma dawać gwarancję ładu wolności, należałoby głosować, kto tym gwarantem być nie powinien. System ten, nazwany ostracyzmem, został wprowadzony w Atenach celem zabezpieczenia ustroju demokratycznego. Każdego roku Ateńczycy zbierali się i w głosowaniu tajnym podawali na skorupkach (ostrakonach) nazwiska tych obywateli, których działalność wydawała im się niebezpieczna dla wolności ludu. Ten, który otrzymał większość takich głosów, musiał opuścić na dziesięć lat granice państwa. W odczuciach Ateńczyków nie był to wyrok hańbiący i władze państwa mogły w razie potrzeby wezwać wygnańca do powrotu. Przypadki takie miały miejsce. Niemniej jednak, sam system głosowania przynosił republice istotne korzyści, gdyż zmuszał zarówno obywateli, jak i członków władzy, do zgodnego działania na rzecz zabezpieczenia wolności ludu.

Szczególny sposób chronienia ludu przed tyranią władcy podał Monteskiusz, wybitny francuski prawnik, myśliciel i teoretyk monarchii konstytucyjnej. Zaproponował on podział władzy na trzy oddzielne organy: władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Ta separacja miała zapewnić trwałość państwu i wolność ludowi. Jednak w wielu przypadkach tak się nie stało i dalej się nie dzieje. Typowym przykładem tego stanu rzeczy jest chociażby Francja. Raz po raz republiką wstrząsały wewnętrzne walki. Zamiast zgodnej współpracy pomiędzy trzema składowymi systemu władzy, dochodziło do tarć pomiędzy nimi. Wydaje się, że główną przyczyną tego była niezadawalająca izolacja pomiędzy poszczególnymi organami. Monteskiusz wprawdzie stworzył system, ale nie podał potrzebnej w nim izolacji pomiędzy tworzącymi go elementami, a zwłaszcza takiej izolacji, która nie byłaby łatwa do usunięcia przez którykolwiek z organów.

Historia uczy, że mocnym materiałem stabilizującym system państwa może być „tabu”. Ten przypadek występuje w Indiach, gdzie feudalizm został ustabilizowany przez rozdzielenie funkcji pomiędzy kasty. Na straży podziału postawiono „tabu”, którym jest sprzężenie zwrotne dodatnie pomiędzy brakiem informacji a niemożnością jej zdobycia. Nikt nie jest w stanie powiedzieć, co spowodowałoby złamanie systemu kastowego. To też nikt nie próbuje go łamać, bo mogłoby się stać coś strasznego. Jeśli mogłoby do tego dojść, to nie można próbować. Lęk przed nieszczęściem umacnia nieświadomość, zaś ta umacnia lęk. W rezultacie system kast ustabilizował się i trwa w niewiele zmienionym stanie do dnia dzisiejszego. Tego typu stabilizacja rządzenia bynajmniej nie prowadzi do wzrostu wolności ludu. Tylko jego namiastki spływają w kierunku ludu. Tak więc wytworzony stan stacjonarny nie tyle chroni lud przed cierpieniami życia, ile pozwala mu unikać wzrostu tych cierpień.

Inny rodzaj stabilizacji władzy ma miejsce w Anglii. Wprawdzie występuje tu feudalny podział stanowy na Izbę Lordów i Izbę Gmin, ale ma on formę łagodniejszą. Uzyskano to uzależniając rząd od króla oraz wprowadzając demokratyczną zasadę krytyki rządu przez parlament. Nadto, również narodowi pozwolono krytykować posunięcia obu Izb i gabinetu ministrów. Natomiast spod ostrza krytyki wyłączono osobę króla i jego rodzinę. Zatem system angielski w pewnym stopniu łączy w sobie wady i zalety monarchii oraz demokracji. Wprawdzie wszystkie regulatory życia społecznego obu systemów zostały zachowane, to jednak dodana została dworowi królewskiemu funkcja, która spełnia rolę swoistego sejsmografu rejestrującego nastroje opinii społecznej. Prawo i ukształtowana tradycja nie nakazują mówić o rodzinie królewskiej dobrze i głosować „za”, lecz zabraniają mówić źle i głosować „przeciw”. Jeżeli zakaz ten lud narusza, to jest to sygnał alarmowy dla Jego Królewskiej Mości do interwencji, by rząd dokonał zmiany prowadzonej względem tegoż ludu polityki. Ten system działa grubo ponad dwieście lat i w zasadzie dobrze się sprawdza. Potrafił nawet przetrwać zmianę zasad pracy wywołaną rewolucją techniczną.

Zbliżony do brytyjskiego jest system zastosowany w Stanach Zjednoczonych. Można nawet zauważyć, że niektóre instytucje zostały wprost zapożyczone z tradycji angielskiej. Dwuizbowe ciało ustawodawcze Izby Lordów i Izby Gmin zastąpiono dwuizbowym ciałem opartym na cenzusie majątkowym. Miejsce króla zajmuje prezydent z szerszymi uprawnieniami, gdyż przed nim jest odpowiedzialny gabinet ministrów. Prezydent nie jest wyłączony spod krytyki społecznej, to też popularność prezydenta nie jest tak czułym wskaźnikiem nastrojów, jak ma to miejsce w przypadku króla w Anglii. System amerykański jest elastyczny, aczkolwiek wykazuje wadę zbyt słabej stabilizacji. Skutkuje to falami strajków, bezrobocia, kryzysów gospodarczych, a nawet pojawiających się gangów, których wpływy mogą sięga aż do Senatu. Mimo tego ustrój ten trwa i wykazuje zalety na tyle znaczące, że zrodził on światowe zaufanie do związanego z nim pieniądza.

Przedstawiona krótka charakterystyka niektórych systemów państwowych unaocznia, że nadrzędnym celem państwa powinno być zabezpieczenie wzrostu wolności jego obywateli. Co więcej, państwo nie może stabilizować wolności na określonym poziomie. Mówiąc obrazowo, nie może być niejako maszyną pracującą pod tym względem na stałych obrotach. Gdy tak się dzieje, wyzwalają się fale prężności ludu ku „wyrostowi” w wolności. Człowiek pragnie nie tylko utrzymywać wolność, ale mieć jej więcej. Chce nie tylko dorównać innym, ale przewyższać ich. Państwo te aspiracje musi realizować i w tym biegu ku wolności nie może dawać wyprzedzać się innym. Musi wyłączyć regulator stabilizacji i pędzić naprzód, by nie zginąć. Ta potrzeba wynika wprost z istoty fundamentalnego prawa Natury – prawa wzrostu wolności.

Stanisław A. Hodorowicz