Reklama

2021-07-03 10:00:00

Antropolodzy badają Orawę

Dlaczego mieszkańcy Rzepisk mają orle nosy, a górale z Trybsza prostsze?

Dlaczego cechy antropologiczne jurgowian na Spiszu i lipniczan na Orawie są tak podobne? Te słowa pisaliśmy w 2009 roku, gdy dobiegały końca badania antropologiczne ludności na Orawie. Przypominamy dziś ten test.

Spisz pomierzony
Prof. Krzysztof Kaczanowski, antropolog z Uniwersytetu Jagiellońskiego, z sentymentem wspomina swój pierwszy przyjazd do Jurgowa na Spiszu w latach 60. i nieufność ówczesnych mieszkańców. Nie pomagały ani apele z ambony, ani prośby młodego naukowca, ani powoływanie się na Uniwersytet Jagielloński. Antropologa uratowała dopiero jurgowianka Maria Sołtys, pielęgniarka z ośrodka zdrowia w Bukowinie Tatrzańskiej, dzięki której zaczęły się otwierać drzwi miejscowych chat. Pierwsze pomiary Kaczanowski przeprowadził na Spiszu w latach 1962-67, kolejne – w 1972 i w 1973. Wspierała go grupa kilkunastu antropologów, która w różnych składach wykonywała w tych latach badania w terenie. W sumie pomierzonych zostało 7 tys. osób. Najlepiej przebadaną wsią był Jurgów, w pozostałych wioskach zbadana została reprezentatywna grupa. Badania wykonane na Spiszu to materiały unikalne – żaden inny region w Polsce nie został do tej pory tak dokładnie przebadany.

Badania rasy, ale nie rasizm
Antropologia fizyczna zajmuje się zmiennością cech anatomicznych i fizjologicznych człowieka w czasie i przestrzeni. – Polska antropologia nigdy nie miała podtekstów rasistowskich – podkreśla kilkakrotnie podczas naszej rozmowy prof. Krzysztof Kaczanowski. – Nie ma nic wspólnego z badaniami, które naziści przeprowadzali w czasie okupacji także na Podhalu. Badania niemieckie – według mojej intuicji – miały stworzyć jakieś podstawy pseudonaukowe, przekonać o istnieniu wyższych i niższych ras. Ja w swoich badaniach używam określenia „rasa”, ale jako skrót myślowy, zespół określonych cech, tworzących rodzaj idealnego typu. Pojęcie rasy nie niesie za sobą wartościowania – tłumaczy prof. Kaczanowski. Krakowski antropolog podczas badań na Spiszu dokonywał pomiaru wzrostu, wysokości puszki mózgowej (od ucha do czubka głowy), wysokości usznej, pomiarów głowy – długości i szerokości, szerokości czoła, twarzy, żuchwy, nosa itd. Badał poza tym barwę oczu i włosów, a także kształt nosa. – Podczas moich badań postawiłem sobie pytanie, czy ludność Spisza jest antropologicznie podobna do ludności z przylegających miejscowości podhalańskich? Chciałem też sprawdzić, czy przesłanki historyczno-etnograficzne, mówiące o niejednolitym zaludnieniu Spisza, mają odzwierciedlenie w strukturze antropologicznej – wyjaśnia Kaczanowski.

Czy te oczy są żywe
Kaczanowski wędrował od chaty do chaty, prosząc o zgodę na pomiary. Odwiedził wszystkie domostwa w Jurgowie. Nosił ze sobą specjalne tabliczki z kosmykami włosów i wzorami oczu, co miało ułatwiać klasyfikację. – A te włosy to z Oświęcimia?”, „A będą nas wywozić?” czy „Te oczy są żywe?” – to pytania, które słyszał najczęściej. Nierzadko spotykał się z odmową. – W Łapszance zmierzyliśmy kilka kobiet, jedna z nich przybiegła za nami, żądając, żeby oddać jej kartę z pomiarami, bo jak my ją spisaliśmy, to ona teraz umrze. Ja ją uspokajałem, a kolega z tyłu przepisywał wyniki pomiarów, żeby za chwilę oddać jej kartę – wspomina.

Zaufanie gaździny z Jurgowa
Z czasem antropolog zżył się z jurgowianami. Z dumą wspomina zaufanie gaździny Sołtysowej, która pozostawiała na kilka godzin pod jego opieką roczną wnuczkę. Z tamtych czasów zapamiętał niezwykłe poczucie własnej godności jurgowian, ich szczerość i gościnność. Podziwiał wnikliwą znajomość przyrody i ich wrodzoną inteligencję. Początek badań w Jurgowie to czasy, kiedy we wsi praktycznie nie było elektryczności, do Jurgowa nie kursował żaden autobus. W nowotarskim kombinacie obuwia pracowały tylko 2 jurgowianki. By dotrzeć do pracy, wstawały o godz. 4 rano, szły do Białki Tatrzańskiej i stamtąd dopiero zabierał je autobus. – Pamiętam z tych czasów niezwykłe antagonizmy pomiędzy jurgowianami i bukowianami. Brały się stąd, że w okresie międzywojennym Jurgów był bogatą wsią, każdy jurgowski gazda miał parobka z Bukowiny, gdzie z kolei była ogromna bieda. Po wojnie to się zmieniło, Jurgów podupadł, a Bukowina stawała się popularnym kurortem, bogaciła się na oczach. Wzajemna niechęć jednak pozostała – opowiada prof. Kaczanowski.

Gościnność Czarnej Góry
Badania w pobliskiej Czarnej Górze antropologowi z Krakowa ułatwił ówczesny dyrektor szkoły, Jan Budz. Poznał go w bukowiańskim ośrodku zdrowia. Poradził, by przyszedł na niedzielną mszę. – Po nabożeństwie ustawił przed kościołem stolik i po nazwisku nawoływał ludzi. Było nas tylko 3 antropologów, więc w obłędzie mierzyliśmy ludzi napędzonych do nas przez dyrektora. Potem jeszcze chodziliśmy po domach. Zjedliśmy wtedy chyba z 3 obiady i wypiliśmy hektolitr herbaty. Uderzyła mnie niezwykła gościnność tych ludzi i ich życzliwość. Z sentymentem wspominam pana Budza, który miał taki autorytet wśród ludzi. Żaden z innych dyrektorów szkoły nie zaangażował się tak jak on w pomoc nam – opowiada prof. Kaczanowski.

Nosy dzielą Spisz
Prof. Kaczanowski zauważył, że ludność Jurgowa, Rzepisk, Łapszanki czy Czarnej Góry jest antropologicznie podobna do Podhala. Te dwa regiony różni architektura, stroje czy gwara, ale antropologicznie nie ma większych różnic. Wynika to najprawdopodobniej z faktu, że w obydwu przypadkach mamy do czynienia z osadnictwem wołoskim. Ciekawostką jest fakt, że kobiety na Spiszu mają ciemniejsze oczy, niż mężczyźni. Spisz dzielą też nosy. Mieszkańcy Jurgowa, Łapszanki czy Rzepisk mają nosy bardziej wypukłe, orle. Natomiast w części nizinnej Spisza – Nowej Białej, Frydmanie czy Dursztynie – nosy były prostsze. Mężczyźni z Łapszanki są najniżsi wśród mieszkańców Spisza (średnia wzrostu wynosiła tam w latach 70. ok. 164 cm). Gdyby te badania były wykonane dzisiaj, można przypuszczać, że mieszkańcy Łapszanki nie odbiegaliby wzrostem od innych. Wzrost to wskaźnik najszybciej reagujący na wzrost poziomu życia. Przed laty mieszkali tam najbiedniejsi ludzie na Spiszu. Dziś warunki ich życia poprawiły się i zrównały z innymi miejscowościami. W Dursztynie z kolei antropologów uderzyła duża liczba ciemnych oczu, w porównaniu z innymi miejscowościami Spisza. – Może to pamiątka po węgierskich pastuszkach, którzy przepędzali bydło z Puszt Węgierskich aż do Lipska?. Na halach dursztyńskich mieli 2- 3-tygodniowe postoje – sugeruje prof. Kaczanowski. – To tylko jedna z wielu hipotez. Czarne oczy mogą być wynikiem np. tzw. „efektu założyciela” – dodaje pospiesznie.

Wędrówki Wołochów
– Wyniki tych badań pokazują wewnętrzne zróżnicowanie Spisza, a to jest następstwem różnic osadniczych w poszczególnych spiskich miejscowościach – stwierdza krakowski antropolog. O szczegółowych wnioskach, płynących z badań na Spiszu, prof. Kaczanowski mówi niechętnie. Poznamy je jeszcze w tym roku, w przygotowanym przez niego opracowaniu. – Cały łuk Karpat cechami morfologicznymi nawiązuje do Półwyspu Bałkańskiego. Wołosi, którzy dotarli aż do Śląska, nieśli ze sobą nazewnictwo, stroje. Wspólne dla całego łuku Karpat cechy antropologiczne nie są tak ostrymi kryteriami – uzupełnia Elżbieta Niedźwiecka, która w latach 70. także uczestniczyła w badaniach na Spiszu. Badania wykazały różnice pomiędzy ludnością Spisza południowego i północnego. Ten północny – nizinny, został zasiedlony wcześniej, ok. XIII wieku. Wioski powstawały na prawie niemieckim, osiedlała się tu najprawdopodobniej ludność Małopolski, przemieszczająca się wzdłuż rzek z północy na południe. Wyżej położone wioski spiskie, jak Jurgów czy Rzepiska, zasiedlone były trzy wieki później przez Wołochów.

Pomiary na Orawie
Od 2005 roku badania antropologiczne trwają na Orawie. Prowadzi je Katarzyna Grobarczyk-Piekło. Antropolog chce znaleźć odpowiedź na pytanie, czy pozostałości kulturowe po Wołochach, obecne w tym regionie, mają także odzwierciedlenie w cechach antropologicznych ludności tu mieszkającej. Badania są anonimowe, wykonywane wyłącznie u dorosłych. Pani Katarzyna nie tylko dokonuje pomiarów, sprawdza także miejsce urodzenia osoby badanej, oraz miejsce urodzenia rodziców i dziadków. Przebadała już ok. 640 osób. – Aż 97% badanych przeze mnie osób od 3 pokoleń pochodzi z Orawy. Tu się urodzili, podobnie jak ich ojcowie i dziadkowie. Wstępnie mogę powiedzieć, że widzę dużo podobieństw do wyników badań z Żywiecczyzny. Ma to potwierdzenie w przekazach, że na Orawie osadzali się ludzie z okolic Żywca i Lanckorony. Ciekawostką jest też to, że wyniki Lipnicy Wielkiej, najwyżej położonej orawskiej wsi, są bardzo podobne do wyników w Jurgowie na Spiszu. To najprawdopodobniej wynika z faktu, że mieszka tam ludność pochodzenia wołoskiego. Wołosi, jak wiadomo, przemieszczali się terenami górskimi – tłumaczy Katarzyna Grobarczyk-Piekło. – Korzystając z okazji, chciałabym podziękować wszystkim, którzy do tej pory wzięli udział w dotychczasowych moich badaniach – dodaje.

Beata Zalot
Tygodnik Podhalanski 25/2009 

Kup e-wydanie Tygodnika Podhalańskiego.

Reklama
Komentarze Facebook
Dodaj komentarz
Wysłanie komentarza oznacza akceptację regulaminu komentowania na łamach 24tp.pl
antykancelista73 2021-07-09 15:13:23
kurr
mniej klęcz więcej myśl to działa.......
dudek 2021-07-03 14:07:57
Górale Pienińscy ze Szczawnicy Niżnej też mają orle nosy.
kurr 2021-07-03 10:22:32
ciekawe, komu zależy na wzniecaniu narodowościowych podziałów. wydawało się, że po mierzeniu nosów przez hitlerowców, więcej ta historia się nie powtórzy. a tu znowu goralenvolk, żołnierze wyklęci i niewyklęci itp. ohyda.

Reklama
  • PRACA | dam
    WITOWIANKA RESTAURACJA zatrudni KELNERA/KELNERKĘ, KUCHARZA, POMOC KUCHENNĄ. Tel. 608 405 145.
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    Dom w Ostrowsku na pieknej działce 7000m2 sprzedam tel 660797241 b12.pl. 660797241marekg@b12.pl
    Tel.: 660797241
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    SZAFLARY - DZIAŁKA ok. 2200 m2 (nr. 6264), cena 50.000 zł. DZIAŁKA 1614 m2 (nr.6058) cena 60.000 zł. DZIAŁKI dwie przylegające 392 m2 i 375 m2 (nr. 6287/3 i 6287/4) - przylegające do Zakopianki - cena 40.000 zł. 517 625 354.
  • PRACA | dam
    Zatrudnię PANIĄ do pracy w pensjonacie w Zakopanem. tel. 601 45 33 91
  • PRACA | dam
    Pensjonat w Zakopanem zatrudni KUCHARKĘ ŚNIADANIOWĄ lub OSOBĘ DO PRZYGOTOWYWANIA ŚNIADAŃ W FORMIE BUFETU. 666378357
  • NIERUCHOMOŚCI | kupno
    Kupię w pełni funkcjonujący pensjonat lub budynek z apartamentami lokalizacja Zakopane, Kościelisko. 600404554grz.wicik@gmail.com
    Tel.: 600404554
  • PRACA | dam
    Przyjmę KIEROWCĘ z kat. B, może być rencista, Nowy Targ. 728 129 499.
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    DZIAŁKI 3 HA - k/Białki. 182856454.
  • PRACA | dam
    RESTAURACJA DOMINIUM NA KRUPÓWKACH zatrudni KELNERÓW/-KI. 668 404 790, 664 023 298.
  • NIERUCHOMOŚCI | wynajem
    Szukam lokalu do wynajęcia o powierzchni około 150 m w Ludźmierzu lub najbliższej okolicy pod działalność handlową . Może też być wydzielona część większego pomieszczenia. Wynajem długoterminowy. Parter . Tel 880630496. 880630496marzbroz@poczta.onet.pl
    Tel.: 880630496
  • PRACA | dam
    Restauracja Hato Sushi Rabka zatrudni osoby na stanowisko - kucharz - pomoc kuchenna - sushi master Osoby z doświadczeniem w branży mile widziane, jeśli nie posiadasz doświadczenia to również nie jest problem, wszystkiego nauczymy :). tel: 530650664 hatosushirabka@gmail.com www.hatosushirabka.pl
  • PRACA | dam
    FIRMA TRACKTECH W MANIOWACH zatrudni pracownika na stanowisku MECHANIK SERWISU SAMOCHODOWEGO. Wymagane doświadczenie z zakresu diagnozy i naprawy pojazdów osobowych, znajomość elektromechaniki i obsługi elektronicznych systemów diagnostycznych, prawo jazdy kat.B. Oferujemy atrakcyjne i terminowe wynagrodzenie, możliwość rozwoju i zdobycia nowych kwalifikacji, stabilne warunki zatrudnienia oraz szkolenia. Miejsce pracy: Maniowy Więcej informacji pod numerem telefonu: +48572728209. CV prosimy składać w siedzibie firmy TRACKTECH ul. Ks. A. Siudy 11, 34-436 Maniowy lub mailowo na adres: boguslaw.pokrywka@tracktech.pl
  • NAUKA
    Korepetycje stacjonarnie, online i dojazd Angielski,Niemiecki kazdy poziom. Native Speaker,konwersacje Doświadczenie wieloletnie Zapraszam do kontaktu Malwina. 694213200malka1234@yahoo.de
    Tel.: 694213200
  • PRACA | dam
    MFIRMA TRACKTECH W MANIOWACH zatrudni pracownika na stanowisku MECHANIK SERWISU SAMOCHODOWEGO. Wymagane doświadczenie z zakresu diagnozy i naprawy pojazdów osobowych, znajomość elektromechaniki i obsługi elektronicznych systemów diagnostycznych, prawo jazdy kat.B. Oferujemy atrakcyjne i terminowe wynagrodzenie, możliwość rozwoju i zdobycia nowych kwalifikacji, stabilne warunki zatrudnienia oraz szkolenia. Miejsce pracy: Maniowy Więcej informacji pod numerem telefonu: +48572728209. CV prosimy składać w siedzibie firmy TRACKTECH ul. Ks. A. Siudy 11, 34-436 Maniowy lub mailowo na adres: boguslaw.pokrywka@tracktech.pl
    Tel.: +48572728209
    E-mail: boguslaw.pokrywka@tracktech.pl
  • BIZNES
    Stoisko handlowe Pod Gubałówką w atrakcyjnym miejscu! (Do wynajęcia). 604614132
    Tel.: 604614132
  • NIERUCHOMOŚCI | wynajem
    Do wydzierżawienia PRALNIA W ZAKOPANEM. Tel. 725 200 100
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    Podwilk-dom plus 3,6 hektara pola w tym 7000m2 budowlanego sprzedam tel 660797241 b12.pl.
  • PRACA | dam
    Poszukujemy KONSULTANTA ds. SPRZEDAŻY w salonie optycznym InterOptyk w Czarnym Dunajcu (Galeria Pana Steskala). CV prosimy wysyłać na adres: mailto:praca@interopyk.com.pl
  • SPRZEDAŻ | różne
    Sprzedam NOWE KILIMY RĘCZNIE TKANE (z owczej wełny). Wzory: jarzębina i parzenica (60/80), krokusy. GOBELIN - pejzaż zimowy - (145/80). TORBY JUHASKIE. CHODNIKI TKANE NA KROŚNIE. Tel. 793 887 893
  • PRACA | dam
    PENSJONAT "Willa Park" W CENTRUM ZAKOPANEGO ZATRUDNI PRACOWNIKA DO PRZYGOTOWYWANIA ŚNIADAŃ ORAZ SPRZĄTANIA POKOI. Kontakt: 509170212
  • NIERUCHOMOŚCI | wynajem
    DOBRY POKÓJ DLA NIEPALĄCEJ, BARDZO SPOKOJNEJ, POWAŻNEJ DZIEWCZYNY - Zakopane, 501 514 962.
  • USŁUGI | inne
    WYCINKA, PRZYCINKA DRZEW W TRUDNYCH WARUNKACH - 691 317 098.
  • USŁUGI | budowlane
    REMONTY, WYKOŃCZENIA, PŁYTKI, PANELE, MALOWANIE itp. 796 544 016.
  • PRACA | dam
    NORWEGIA - dla młodych i ambitnych. Oczekiwane otwarcie granicy norweskiej dla nowych pracowników nastąpiło (wjazdy bez kwarantanny, szczepienia nie są wymagane). F. NORWESKA ZATRUDNI W OSLO NA WARUNKACH NORWESKICH - młodych, początkujących pracowników do przyuczenia w zawodzie: TYNKARZ, MALARZ, MONTER RUSZTOWAŃ, STOLARZ, BLACHARZ/DEKARZ ORAZ DOŚWIADCZONYCH FACHOWCÓW W ZAWODZIE. Języki obce NIE wymagane - w firmie pracują tylko pracownicy z Podhala. Praca na stałe/całoroczna. Zjazdy do kraju (samolot) wg. własnego uznania ~ co 2-3 tyg. Zarobki od 13 do 23 Euro/godz. Zapewniamy mieszkanie. Zapraszamy! Tel. 667 602 602
  • USŁUGI | budowlane
    OGRODZENIA, www.hajdukowie.pl. 692 069 284.
2021-07-28 18:17 Wieczór na Harendzie. Adam Wiedemann w rozmowie z Justyną Bargielską 2021-07-28 18:12 Miliony spuszczone w toalecie 2021-07-28 17:50 Jak skopiować kontakty z uszkodzonego telefonu na komputer? 2021-07-28 17:34 Wsiadł za kierownicę mimo dożywotniego zakazu. Jak to się skończyło? 1 2021-07-28 17:32 Wakacyjna Strefa w Nowym Targu. Kolejne koncerty 2021-07-28 17:30 Nowe boisko sportowe i plac zabaw. Otwarte dla wszystkich 2021-07-28 16:45 W połowie wakacji w końcu namalowali pasy na ulicach 3 2021-07-28 16:00 Dziwi Japonia. Z okazji Igrzysk przenosimy się do Tokio (WIDEO) 2021-07-28 15:17 W sobotę ruszamy sprzątać szlaki. Dołącz do akcji 2 2021-07-28 15:15 Księża farma da prąd ze słońca i zasili magazyn energii, a to jeszcze nie koniec nowości 8 2021-07-28 14:15 Ostrzeżenie przed burzami. Drugi stopień zagrożenia 1 2021-07-28 14:10 Bezpłatne zajęcia na nartorolkach. Zapisy do piątku 2021-07-28 13:45 Kolejne ślady niedźwiedzia w Pieninach 2021-07-28 13:19 Pieśni łemkowskie, folklor i Muzyka nad Zdrojami 2 2021-07-28 13:03 Sekretarz koniecznie potrzebny - zielone miasteczko szuka urzędnika 2021-07-28 12:15 Duży ruch na zakopiance. Korki w obie strony 1 2021-07-28 11:36 Lang Team organizuje kursy sędziowskie 2021-07-28 11:30 Tokio 2020. Krzysztof Majerczak awansował do półfinału! 2021-07-28 11:18 Prześliczna kotka szuka domu 2021-07-28 10:45 W Kuźnicach coraz więcej turystów (WIDEO) 1 2021-07-28 10:34 Zabłąkany pies jest do odebrania, bardzo tęskni za właścicielem 2021-07-28 10:00 Desperacja mieszkańców sięga zenitu, od weekendu blokują zakopiankę 15 2021-07-28 09:05 Kierująca busem potrąciła chłopca i odjechała 7 2021-07-28 08:00 Warta Ochotnicka po raz 25 2021-07-27 22:00 Czy naturę można czytać 2021-07-27 21:20 Dycha do setki 2021-07-27 20:35 Policja pod Giewontem bada wydech twojego auta. Możesz stracić dowód 15 2021-07-27 20:30 Wakacyjne spotkania z muzyką organową 2021-07-27 20:00 Bo niecka była dziurawa 3 2021-07-27 19:15 Hazard ma jedną rękę 2021-07-27 18:46 Dwie Zuzie z mistrzem Pawłem 2021-07-27 18:30 Znamy szczegóły śmiertelnego wypadku na Orlej Perci 4 2021-07-27 17:45 - Zero stylu, smaku, aż coś ściska - nie kryje oburzenia mieszkanka Kluszkowiec 8 2021-07-27 17:20 Pokonać biegiem Babią Górę i jej Perć Akademicką 2021-07-27 17:00 Pomoc dla mieszkańców na wymianę starych pieców 2021-07-27 16:12 Był dobrym i ambitnym chłopakiem. Rodzina żegna Kornela, który zginął w Tatrach 1 2021-07-27 16:01 Jeszcze trzysta tysięcy kopciuchów zatruwa nam powietrze 2021-07-27 15:15 Wójt z absolutorium. To był specyficzny rok 5 2021-07-27 14:30 Co za czasy! Kopy siana prosto z muzeum 7 2021-07-27 13:45 Jest szansa na budowę długo wyczekiwanych chodników 2 2021-07-27 13:19 Lud zdolny do życia. Górale podhalańscy w oczach niemieckiego okupanta 10 2021-07-27 13:15 Najwięcej zakażeń koronawirusem w Małopolsce 4 2021-07-27 13:00 Turystyka kamperowa w rozkwicie, to dobrze widać w Zakopanem 1 2021-07-27 12:26 Zapraszamy na Gubałówkę i piaszczystą plażę z widokiem na Tatry (WIDEO) 4 2021-07-27 11:45 Artyści Zakopiańscy 2021 na urodziny Bazaru Polskiego 1 2021-07-27 11:00 Turyści szturmują Tatry. Kolejki przed wejściami na szlaki 2021-07-27 10:04 Płonie auto na Alejach Tysiąclecia w Nowym Targu, o włos od wybuchu (WIDEO) 2 2021-07-27 10:00 Zakopiański Bristol - znany i nieznany 1 2021-07-27 09:00 Posłuchajcie, jak gra orkiestra dęta z Szaflar (WIDEO) 2021-07-27 08:30 Tak wyglądał egzamin na szpiega
NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY
NAJCZĘŚCIEJ KOMENTOWANE
OSTATNIE KOMENTARZE
WARUNKI W GÓRACH
POGODA W WYBRANYCH MIASTACH REGIONU
Reklama
Polecamy

Album TP

Bojcorka

Pożegnania

FILMY TP